Podmiot, przedmiot i zakres pedagogiki resocjalizacyjnej

Wprowadzenie

PODMIOT, PRZEDMIOT I ZAKRES PEDAGOGIKI RESOCJALIZACYJNEJ

Moim zdaniem "nieprzystosowanie społeczne" ma dużo szerszy zakres niż "pedagogika resocjalizacyjna", pomimo że oba pojęcia dotyczą przestępczości i wszystkich przejawów funkcjonowania, które mogą do niej prowadzić. Tak więc, w obszarze nieprzystosowania społecznego możemy wyróżnić szereg zaburzeń w przystosowaniu biologicznym, osobistym a także, a być może, przede wszystkim, społecznym i ich wieloaspektowych konsekwencji dla psychospołecznego funkcjonowania człowieka. Jednostka ta to w przypadku nieprzystosowania społecznego, nie tylko osoba przestępcza, wykolejona społecznie, zdemoralizowana, dewiacyjna pod względem seksualnym, ale także osoba niepełnosprawna. I w tym miejscu, wyłania się istotna różnica między podmiotem zainteresowania nieprzystosowania społecznego (osoby, u których różnorodnie uwarunkowane zaburzenia w przystosowaniu występują w powiązaniu nie tylko z zachowaniami przestępczymi i dewiacyjnymi, ale także z niepełnosprawnością) i pedagogiki resocjalizacyjnej (osoby, u których nieprzystosowanie społeczne jest uwarunkowane np. zaburzeniami osobowości, zaburzeniami emocjonalnymi, zaburzeniami zachowania, złą socjalizacją, nieprzestrzeganiem norm socjo-kulturowych, interioryzacją norm i wartości powszechnie nieakceptowanych przez społeczeństwo, czy wreszcie, z antagonizmem destruktywnym, ale nie niepełnosprawnością). Idąc jeszcze dalej, można powiedzieć, że nieprzystosowanie społeczne jest głównym rdzeniem problematyki pedagogiki specjalnej, pomimo, że nie zawsze osoba niepełnosprawna ujawnia trudności przystosowawcze czy też nieprzystosowanie społeczne lub osobowościowe. Tezę taką można przyjąć w oparciu o takie przesłanki pozytywne jak:

Szczegółowa subdyscyplina pedagogiki specjalnej, tj. pedagogika terapeutyczna zajmuje się osobami przewlekle chorymi i niepełnosprawnymi ruchowo, które ujawniają brak równowagi między środowiskiem wewnętrznym (ustrój, organizm) a środowiskiem zewnętrznym w sferze somatycznej, psychicznej i społecznej, czyli chorobę. O ile można ich uznać za źle biologicznie/somatycznie przystosowanych z powodu różnorodnych zaburzeń genetycznych, organicznych i nabytych, to absolutnie nie można na tej podstawie wnioskować o ich nieprzystosowaniu w innych zakresach np. psychicznym, czy też społecznym. Mam tutaj na myśli abstrakt: norma - patologia w zachowaniu ludzi zaproponowany przez L. Pytkę (2000).
Pedagogika niewidomych i niedowidzących (tyflopedagogika) oraz pedagogika głuchych i niedosłyszących (surdopedagogika) odnosi się do osób, które na skutek częściowej lub całkowitej utraty zdolności percepcji bodźców wzrokowych, słuchowych mają przypuszczalnie mniejszy zasób doświadczeń sensorycznych, bądź ujawniają inne mechanizmy poznawczo-komunikacyjne od osób pełnosprawnych sensorycznie. W związku z tym można podejrzewać, że będą mieć trudności przystosowawcze dotyczące relacji społecznych, samooceny, zachowania itp.
Pedagogika niepełnosprawnych intelektualnie obejmuje grupę osób, która na skutek poważnych zaburzeń organicznych i genetycznych ma elementarne trudności z asocjacją, kojarzeniem, interpretacją na poziomie korowym odbieranych, często także w sposób wadliwy bodźców. Tak więc można założyć, że zaburzenia przystosowania niepełnosprawnych intelektualnie mogą dotyczyć głównie sfery społecznej, ponieważ niezdolność do właściwej interpretacji rzeczywistości, w której żyjemy przez te osoby, może prowadzić do ich stygmatyzacji, naznaczenia społecznego, izolacji z powodu ich inności, odmienności. Podobny mechanizm może znaleźć także zastosowanie w przypadku osób psychopatycznych, przestępczych, ale z zupełnie, rzecz jasna, innych powodów.
Pedagogika specjalna zawiera, co jest szczególnie ważne z punktu widzenia tego dyskursu, problematykę dzieci i młodzieży, która jak słusznie zauważyła M. Grzegorzewska (za: Pospiszyl, Żabczyńska, 1980) pociąga za sobą inne oddziaływania, metody, środki psychopedagogiczne niż w przypadku osób niepełnosprawnych. Nazwała tę grupę mianem "niedostosowanych społecznie" a nie "nieprzystosowanych społecznie", a miała na myśli, właśnie podmiot pedagogiki resocjalizacyjnej. Tak więc według M. Grzegorzewskiej nieprzystosowanie społeczne jest zjawiskiem szerszym niż niedostosowanie społeczne, co także przekonuje nas o tym, że nieprzystosowanie społeczne oznacza jakiś abstrakt pojęciowy, którego zakres może być zdecydowanie szerszy niż terminu "pedagogika specjalna", czy też "pedagogika resocjalizacyjna".
Nieprzystosowanie społeczne, pedagogika resocjalizacyjna, pedagogika specjalna to dziedziny naukowe o wyraźnie interdyscyplinarnym charakterze. W wyjaśnianiu istoty zagadnień będących ich przedmiotem korzystamy jako pedagodzy, przede wszystkim z doświadczeń takich nauk jak: psychologia (rozwojowa, kliniczna, społeczna), psychiatria (przede wszystkim dzieci i młodzieży), socjologia (głównie małych grup społecznych, medycyny), kryminologia (ważny wymiar nauk prawnych dla pedagogiki resocjalizacyjnej), etyka (ważny wymiar nauk społeczno-filozoficznych zarówno dla pedagogiki specjalnej, jak i resocjalizacyjnej). Tak więc wyrastają one z jednego pnia, ale różnią się jakościowo.
Pedagogika specjalna koncentruje się na procesie rewalidacji, rehabilitacji, tj. korygowaniu, kompensacji, usprawnieniu, wzbudzaniu potencjału rozwojowego jednostki specjalnej a pedagogika resocjalizacyjna na resocjalizacji, która jak pisze, Lesław Pytka (2000) jest procesem analogicznym do zdrowienia dotyczącym jednostki, która nieadekwatnie reaguje na przepisy i normy zawarte w przypisanych jej rolach społecznych (wynika to z deficytów lub zaburzeń socjalizacyjnych dziecka w rodzinie, nieskutecznej interioryzacji wartości i norm społecznych, frustracji potrzeby zależności emocjonalnej, ujawniania się wszystkich czynników utrudniających jej prawidłowe zaspokojenie, przede wszystkim we wczesnym okresie życia). Niezaspokojenie potrzeby zależności emocjonalnej prowadzi do zaburzeń w kształtowaniu mechanizmów kontroli wewnętrznej człowieka (sumienie) oraz kształtowania się skrzywionego obrazu świata i własnej osoby. Zdrowienie może mieć miejsce przez oduczanie zachowań antagonistyczno-destruktywnych i uruchamianie prawidłowych mechanizmów socjalizacyjnych w warunkach kontrolowanych przez wychowawców. Objawy nieprzystosowania społecznego stanowią przedmiot oddziaływań w tym procesie.
Oddziałując na różnorodne formy i postaci nieprzystosowania społecznego pedagog specjalny, a także pedagog resocjalizacyjny powinni odwołać się do czterech głównych aspektów problematyki pedagogiki specjalnej, tj. etiologii, symptomatologii, profilaktyki i terapii; a także powinni uwzględnić takie obszary jak: diagnoza, opieka, wychowanie, terapia. Tak więc pedagog resocjalizacyjny to także pedagog specjalny, pracujący jednak z nieco innym niż tyflopedagog czy też oligofrenopedagog, podmiotem.

Przedmiot i zakres pedagogiki resocjalizacyjnej

Z uwagi na fakt, że pedagogika to nauka o wychowaniu w kontekście resocjalizacji lub wychowania resocjalizującego, niezbędnym jest wyjaśnienie podstawowych pojęć.
Wychowanie to proces celowego i świadomego kształtowania ludzkich zachowań, postaw, ról społecznych, czy osobowości (lub jej ważnych cech), z zgodnie z wcześniej założonym ideałem pedagogicznym, czyli wzorcem - modelem człowieka, którego chcemy ukształtować w toku wychowania.
Socjalizacja to całokształt wpływów wywieranych na jednostkę przez środowisko społeczno-kulturowe, w którym żyje i rozwija się jakby niezależnie od wysiłków i starań wychowawców i nauczycieli. Jest to na ogół proces spontaniczny i mało kontrolowany tzn. nie jest sterowany intencjonalnie przez odrębną kategorię osób zwanych wychowawcami czy nauczycielami. Jego celem jest ogólnie poprawne przystosowanie jednostki do adekwatnego funkcjonowania w rolach przypisanych jej przez system społeczny.
Cel wychowania resocjalizacyjnego to znacznie szerszy i jednocześnie ściślej określony krąg modyfikacji, obejmujący nie tylko poprawne funkcjonowanie w rolach społecznych, ale także, a może głównie ukształtowanie odpowiednich postaw wobec innych ludzi, norm, wartości i standardów aksjologicznych, a także, uznanych za pożądane cech osobowościowych osób wychowywanych tzn. takich sposobów myślenia, odczuwania i działania, które w świetle ideałów pedagogicznych są uznawane za wartościowe i przez to pożądane jako cele działalności pedagogicznej.
Pedagogika resocjalizacyjna zawiera trzy podstawowe działy:

Teleologię wychowania (co osiągać, jakie są cele) - aksjologia i diagnostyka wychowawcza.
Teorię wychowania (w jaki sposób to osiągać, jakie wykorzystać zależności) - metody wychowawcze.
Metodykę wychowania (jakimi środkami osiągać zamierzone cele, w jaki sposób formułować zalecenia określające dobór optymalnych środków ich realizacji przy wykorzystywaniu wyjaśnionych przez teorię wychowania zależności między zmiennymi - metodyka wychowania resocjalizującego (Pytka, 2000).

Teleologia wychowania

Na wstępie krótki cytat ilustrujący znaczenie teleologii wychowania: „Nie można w ogóle mówić o wychowaniu, jego procesach i organizacji w oderwaniu od celów, którym ma ono służyć. Każda działalność ludzi tylko wówczas zasługuje na miano wychowawczej, kiedy towarzyszy jej świadomość celu jaki ma być w jej toku i przez nią zrealizowany” (Muszyński, 1974 za: Paszkiewicz, 1998).

Teleologia wychowania stanowi więc fundament dla teorii i metodyki wychowania, będąc silnie związaną z prakseologią (głównie w formułowaniu szczegółowych celów operacyjnych i kontroli ich realizacji) a także z aksjologią i etyką, gdyż konstruowanie ideału wychowania i formułowanie adekwatnych do niego celów nie byłoby możliwe bez określonych założeń aksjologicznych i etycznych. Decydują one bowiem o sposobie realizacji celów wychowania i ich zasięgu. Pisze się, że: „Ustalić system wartości to, po pierwsze, określić jego podmiot (którym może być jednostka lub zbiorowość społeczna), wartość bowiem jest to zawsze pewna ogólna kategoria zaburzeń, których istnienie zaspokaja czyjeś potrzeby i stanowi o realizowaniu się czyichś dążeń. Może to być wartość indywidualna albo wartość społeczna, a więc kategoria zdarzeń uznanych przez członków danej zbiorowości za cel, który jest wart, by doń dążyć, lub też kategoria zdarzeń, do których ludzie dążą, choć sobie dobrze z tego sprawy nie zdają. Oznaczyć system wartości to, po drugie, określić sfery rzeczywistości, stanowiące przedmioty dążeń określonego podmiotu danego systemu wartości” (Czapów, 1980).

Ponadto związek teleologii wychowania z aksjologią i etyką wyraża się w formułowaniu norm, prezentujących określone postępowanie wychowawcze tj. w zasadach wychowania.

Diagnozowanie rzeczywistości wychowawczej to odmiana poznania, ukierunkowanego na praktyczną użyteczność jego wyników w przewidywanym procesie działania. W nauce o wychowaniu diagnoza prakseologiczna ma dwojakie zastosowanie:

Jako diagnoza pedagogiczna rozpoznająca zjawiska natury wychowawczej i ich ukierunkowania.
Diagnoza pedagogiczna jest naukowo uzasadnionym i odpowiednio udowodnionym stwierdzeniem, charakteryzującym określony stan zgodności lub niezgodności, jego objawy, stopień, przyczyny istniejące między badanymi właściwościami przedmiotu wychowania i ich strukturami sprawczymi (lub brakiem) a rodzajem i poziomem właściwości oczekiwanych dla danego okresu rozwojowego z punktu widzenia postulowanych celów wychowania (Janeczko, 1974 za: Paszkiewicz, 1998). Taka diagnoza ma zastosowanie w rozpoznawaniu "stanów rzeczy" wyrażających się w określonym rezultacie procesu wychowawczego np. w deklaracjach postaw, przekonań czy wartości.
Jako diagnoza indywidualnych przypadków, wymagających korygowania lub reformowania aktywności jednostek.

Diagnoza indywidualnych przypadków jest rozpoznaniem szczegółowym, podstawą całościowego działania wychowawczego, tzn. takiego, które wymaga operacjonalizacji celów wychowawczych. W zależności od ich kategorii wyodrębnia się różnozakresowe odmiany diagnozy. Klasyczne rozpoznanie przypadku w wychowaniu zarówno socjalizującym, jak i resocjalizującym, obejmuje opis stanu faktycznego (zaburzenia w zachowaniu), jego ocenę z punktu widzenia istniejących norm i standardów (psychologicznych, społecznych, pedagogicznych) oraz konkluzję oceniającą, mającą postać decyzji, odnośnie działania interwencyjnego bądź wstrzymania się od niego (Pytka, 1974 za: Paszkiewicz, 1998).
Diagnoza zawiera trzy rodzaje diagnoz cząstkowych:

Diagnozę konstatującą rodzaj i nasilenie manifestacji zachowania się oraz konstatację stanu psychiki wychowanka (np. ocenę poziomu rozwoju intelektualnego, emocjonalnego, poziomu rozwoju dojrzałości interpersonalnej, charakterystykę warunków rodzinnych i szkolnych.
Diagnozę genetyczną, rozpoznającą przyczyny zaburzonego zachowania.
Diagnozę ukierunkowującą, która decyduje o przyjęciu określonej koncepcji działania wychowawczego i umożliwia w ten sposób opracowanie planu tego działania (Czapów, 1980).

Diagnoza ta jest przygotowana w oparciu o prognozę pedagogiczną przewidującą rozwój zaburzenia. Konsekwencją takiej diagnozy jest podjęcie decyzji o działaniu terapeutycznym, opiekuńczym lub resocjalizacyjnym (Paszkiewicz, 1998).

Teoria wychowania
Teoria wychowania to nauka o wychowaniu. Dostarcza nam wiedzy o realizacji procesu wychowawczego i warunkujących go czynnikach sprawczych oraz o dyrektywach prakseologicznych wskazujących na skuteczność tego procesu, nazywanych metodyką lub technologią wychowania. Teorię wychowania najbardziej odróżnia od innych dyscyplin nauk społecznych projektowanie działań wychowawczych. Projektowanie wszelkiego rodzaju działań wychowawczych (socjalizujących, korekcyjnych, opiekuńczych, czy resocjalizujących) to wychowawcze postępowanie całościowe, w którym dobór procedury wychowania ukierunkowany jest na określony cel wychowawczy, na wywoływanie faktów wychowawczych. Projekt ma informować w jaki sposób należy organizować proces oddziaływań wychowawczych, tzn. jakie dobierać metody, formy, środki wychowania, by osiągnąć zamierzony cel, czyli aktywność wychowanka. Rdzeniem problematyki teorii wychowania jest proces wychowawczy stanowiący złożony system interakcji, zmierzający do określonych celami wychowawczymi rezultatów, realizowany w formie zamierzonych sytuacji wychowawczych, poprzez zastosowanie określonych metod i środków wychowania. Głównymi uczestnikami interakcyjnego procesu wychowawczego są wychowawca (podmiot wychowujący - nadawca informacji) i wychowanek (podmiot wychowywany - odbiorca informacji, którego osobowość jest celem zabiegów wychowawczych). W procesie wychowania wychowanek staje się coraz bardziej partnerem wychowawcy, przy czym ich działania są odmienne, gdyż wychowanek nie organizuje sytuacji wychowawczych, lecz asymiluje sygnały o znaczeniu wychowawczym w ramy własnej aktywności. Proces ten ma charakter ciągły i dynamiczny, gdyż odzwierciedla tymczasowe lub trwałe pozytywne zmiany w osobowości wychowanka pod wpływem oddziaływań wychowawcy (Paszkiewicz, 1998).

Schemat 1. Elementy składowe procesu wychowania (źródło: Paszkiewicz, 1998, s. 20)

Objaśnienie skrótów:

I - ideał wychowawczy CN - cele naczelne S w - zamierzone sytuacje wychowawcze S wn - nieokreślona liczba zamierzonych sytuacji wychowawczych C k - cele kierunkowe sytuacji wychowawczych R - rezultat procesu

Schemat 2. Proces wychowania w ujęciu empirycznym (źródło: Paszkiewicz, 1998, s. 28)

Podmiot pedagogiki resocjalizacyjnej

Jest nim najogólniej rzecz biorąc osoba źle przystosowana społecznie. Termin "złe przystosowanie społeczne" uważam za najbardziej odpowiedni, gdyż oddaje on specyfikę funkcjonowania takiej osoby. Zgadzam się z Profesorem Kazimierzem Pospiszylem, że inne określenia stosowane w literaturze nie są precyzyjne, a nawet można je uznać za nielogiczne. Na przykład, powszechnie stosowany termin "nieprzystosowanie społeczne" jest nielogiczny, gdyż nieprzystosowanie - brak przystosowania nie istnieje, każdy z nas jest w biegu życia zmuszony do przystosowania się do zmieniających się warunków. Te warunki to, z punktu widzenia nauk społecznych, wymagania, standardy, wzory kulturowe, normy itp. istniejące w obrębie jakichś systemów społecznych tj. rodziny, grupy rówieśniczej, szkoły, społeczności lokalnej, społeczeństwa. Jednostka może więc być dobrze lub źle przystosowana, patrząc przez pryzmat systemów wartości czy też norm, zgodnie z którymi żyje. Nie zawsze normy czy też wartości internalizowane przez danego człowieka są zgodne z ogólnie obowiązującymi w danym społeczeństwie i w takim wypadku możemy mówić o złym przystosowaniu społecznym. Pospiszyl (por. Pospiszyl i Żabczyńska, 1980) ostrej krytyce poddaje także próbę uproszczenia mechanizmów wyjaśniających istotę złego przystosowania społecznego do jakichś zewnętrznych abstraktów, kryteriów istniejących tylko w sferze konstruktów teoretycznych np. norma - patologia; zdrowie - choroba; integracja - dezintegracja. Na pewno dla badacza takie szufladkowanie jest czymś korzystnym, ułatwia bowiem systematyzację wiedzy na temat złego przystosowania, ale nie zawsze znajduje potwierdzenie w teorii i praktyce. Na przykład, rozpad osobowości - dezintegracja jest czymś pożądanym, mając na uwadze koncepcję dezintegracji pozytywnej autorstwa Kazimierza Dąbrowskiego (1979). "Nieprzystosowanie społeczne" jest jednak terminem dość popularnym i oznacza złe, wadliwe, niewłaściwe przystosowanie społeczne.

Lesław Pytka (2000) zalicza spotykane w literaturze przedmiotu definicje nieprzystosowania społecznego do 4 grup:

Definicje objawowe - nieprzystosowanie społeczne określa się przez odwołanie się do jego podstawowych i specyficznych objawów albo elementarnych wskaźników o charakterze behawioralnym.
Definicje teoretyczne - poza analizą symptomatologiczną przy określaniu czym jest nieprzystosowanie społeczne wykorzystuje się pojęcia teoretyczne, wynikające z ogólnej teorii przystosowania lub normalnego funkcjonowania społecznego jednostki (np. motywacja, postawy, role społeczne, przepisy ról społecznych, normy, standardy idealne, internalizacja wartości i norm, poziom lęku, sumienie).
Definicje operacyjne - wskazuje się w nich nie tylko na symptomy, ale także sposoby pomiaru tych symptomów za pomocą danego narzędzia pomiarowego (testu, skali, kwestionariusza).
Definicje utylitarne (zdroworozsądkowe, administracyjne) ujmujące nieprzystosowanie społeczne od strony pewnej bezradności środowiska wychowawczego wobec jednostki sprawiającej mu trudności wychowawcze oraz niedostosowania tego środowiska do potrzeb i aspiracji oraz poziomu rozwoju dziecka oznaczonego jako "zaburzone", wobec którego należy stosować "specjalne metody i środki".

Wiele definicji Czytelnik znajdzie w sekcji "Nieprzystosowaniu Społecznemu", a tutaj z konieczności kilka innych definicji.
Definicja MEN (utylitarna): Niedostosowani społecznie - to dzieci i młodzież, u których na skutek zaburzeń wewnętrznych lub niekorzystnych warunków środowiskowych występują utrwalone (powtarzające się) zaburzenia w zachowaniu. Zagrożeni niedostosowaniem - to dzieci i młodzież wychowująca się w warunkach niekorzystnych dla rozwoju psychospołecznego, na który negatywny wpływ wywierają takie środowiska wychowawcze jak: rodzina (własna), grupa rówieśnicza i inne, a także, u której rejestrowane przejawy zaburzeń występują sporadycznie.
Czesław Czapów używa określenia "wykolejenie społeczne", którego konstrukt teoretyczny obejmuje:

manifestacje różnych odmian wykolejenia społecznego (np. złodziejstwo, narkomania, zachowania seksualne, erotomania);
stany osobowości ujmowane jako mniej lub bardziej zintegrowane postawy - układy nastawień, których manifestacjami są czynności egoistyczne łamiące prawa i obyczaje i stanowiące konsekwencje integracji wynikającej z przyswojenia wzorów podkultury chuligańskiej czy grypserskiej, narkomańskiej, alkoholiczej czy erotomańskiej, złodziejskiej, prostytucyjnej;
statycznie (czynniki) i dynamicznie (geneza) ujmowane przyczyny wytwarzania się podatności na wpływy podkultury antagonistycznej wobec każdego społeczeństwa oraz przyczyny przyswajania tego rodzaju podkultury.

Wykolejenie społeczne przestępcze czy też obyczajowe jest: „pewnym stanem skłonności, ujmowanym jako a) manifestacje b) składniki (składające się na postawę nastawienia) oraz c) determinanty (czynniki przyczynowe i wynikające zeń zdarzenia, stanowiące elementy procesu genezy wykolejenia się. Chodzi tu o skłonności tworzące swoiście zintegrowany zbiór postaw” (Czapów, 1980, s. 100).

Stadia wykolejenia społecznego według Czapówa (1980):

Jednostka czuje się odtrącona, gdyż nie zaspokoiła potrzeby zależności emocjonalnej. Reaguje na taki stan agresją, negatywnym stosunkiem do innych, buntowniczością, wrogością wobec rodziców i społeczeństwa jako całości. Nie kontroluje reakcji emocjonalnych i wykazuje brak koncentracji uwagi, łatwo zniechęcając się w działaniu.
Utrwalają się w jednostce wrogie reakcje wobec osób socjalizująco znaczących i autorytetów. Próby nawiązania bliższego kontaktu emocjonalnego z osobą nieprzystosowaną napotykają irracjonalny opór. Typowym przejawem tego stadium jest odrzucanie wszelkich form ekspresji wyrażających więź uczuciową z innymi ludźmi. Jednostka zaczyna zaspokajać podstawowe potrzeby społeczne i emocjonalne poza domem rodzinnym. Pojawiają się takie objawy jak: alkoholizowanie się, ucieczki z domu, wagarowanie, wybryki seksualne itp.
Ma miejsce autonomizacja działalności antyspołecznej (antagonistyczno-destruktywnej), która zaczyna stanowić samoistne źródło przyjemności i satysfakcji dla jednostki nieprzystosowanej. Osoby wchodzące w to stadium dążą do nawiązywania kontaktów z gangami i grupami o charakterze chuligańskim, zabawowym lub przestępczym. Stadium to przejawia się w grupowej działalności antyspołecznej prowadzącej do jawnego, otwartego konfliktu z obyczajem, moralnością lub prawem.

Ten sam badacz wyróżnia 3 podstawowe typy wykolejenia społecznego ze względu na 3 różne czynniki etiologiczne:

Zwichnięta socjalizacja - niedostatki w zakresie socjalizacji dziecka (nieodpowiednia opieka rodzicielska lub jej brak, odtrącenie emocjonalne, zaniedbanie pedagogiczne).
Demoralizacja - dziecko prawidłowo zsocjalizowane dostaje się pod wpływy innej obyczajowości i kultury niż ta, w jakiej było wychowywane (emigracja ze wsi do miasta, z jednego kraju do drugiego). Proces demoralizacji wiąże się zwykle z przewartościowaniem wartości tradycyjnych na rzecz nowych, do których jednostka nie potrafi się w pełni dostosować.
Socjalizacja podkulturowa - socjalizacja dziecka przebiega prawidłowo z punktu widzenia poprawności funkcjonowania mechanizmów psychologicznych. Popada ono w konflikt z normami ogólnospołecznymi z powodu identyfikacji z własną podstawową grupą respektującą normy podkulturowe, chuligańskie, złodziejskie, czy w ogóle przestępcze (Czapów, 1980).

LITERATURA

Czapów, Cz. (1980). Wychowanie resocjalizujące. Elementy metodyki i diagnostyki. PWN.
Dąbrowski, K. (red.). (1979). Zdrowie psychiczne. PWN.
Paszkiewicz, A. (1998). Technologia wychowania. Wyd. Trans Humana.

Pospiszyl, K., Żabczyńska, E. (1980). Psychologia dziecka niedostosowanego społecznie. PWN.

Pytka, L. (2000). Pedagogika resocjalizacyjna. Wybrane zagadnienia teoretyczne, diagnostyczne i metodyczne. Wyd. APS.