Podstawowe terminy w pedagogice specjalnej
Z teorii pedagogiki specjalnej
PODSTAWOWE TERMINY W PEDAGOGICE SPECJALNEJ
REHABILITACJA (łac. rehabilitatio) - w pedagogice specjalnej oddziaływanie mające na celu przystosowanie do życia społecznego osób, które pod wpływem wrodzonych lub nabytych wad rozwojowych doznały utraty zdrowia i zdolności do pracy. Termin ten dotyczy osób z różnorodnymi niepełnosprawnościami i chorobami.
REWALIDACJA (łac. re - znów, validus - mocny) - oddziaływanie zmierzające do przywrócenia pełni sił osobom osłabionym poważną chorobą lub urazami. Termin ten dotyczy osób z różnorodnymi niepełnosprawnościami i chorobami.
RESOCJALIZACJA - oddziaływanie wychowawcze na osoby źle przystosowane do środowiska społecznego w celu umożliwienia im powrotu do normalnego życia i pracy zawodowej. Termin ten dotyczy osób nieprzystosowanych społecznie, ujawniających zachowania dewiacyjne wszelkiej maści, w tym przestępcze.
KOMPENSACJA (łac. compensatio – wyrównanie, np. braków, strat) - zastąpienie funkcji narządu, który uległ uszkodzeniu przez inny narząd, np. w przypadku niedorozwoju, uszkodzenia lub utraty jakiegoś zmysłu (wzroku, słuchu) doskonaleniu podlegają inne zmysły (dotyk, węch) zastępując w mniejszym lub większym stopniu jego funkcje; wyrównywanie braków w jednej dziedzinie działania człowieka przez aktywizację działania w innym, niż ten deficytowy obszarze.
KOREKTURA, KOREKCJA - poprawa jakiegoś nie w pełni sprawnego, nieprawidłowego działania zaburzonej funkcji organicznej czy psychicznej, np. (korektura narządów artykulacyjnych przy zaburzeniach mowy, korekcja wyrazistości mowy u głuchych, korekcja zdolności widzenia u ludzi z wadami wzroku, korekcja błędnych „obrazów świata” i „obrazów samego siebie” u nieprzystosowanych społecznie).
USPRAWNIANIE - trening funkcji organicznej czy psychicznej zarówno tej zaburzonej, jak i nie zaburzonej w celu podniesienia stopnia sprawności fizycznej, motorycznej; oddziaływanie poprzez ruch na organizm itp.
INTEGRACJA (łac. integrare - scalić) - 1. W znaczeniu biopsychicznym: rozwój i stopniowe dojrzewanie funkcji systemu nerwowego, psychiki według hierarchizacji; harmonizacja, podporządkowanie, które powoduje zjednoczenie tych funkcji; jedność, całość. 2. W znaczeniu psychologicznym: asymilacja, wcielanie nowych elementów w systemie psychologicznym. 3. W znaczeniu pedagogiczno-socjologicznym: wspólne nauczanie dzieci specjalnej troski z ich pełnosprawnymi rówieśnikami, stopniowe zwiększanie uczestnictwa niepełnosprawnych w życiu społecznym.
KSZTAŁCENIE SPECJALNE - nauczanie i wychowanie jednostek specjalnych, tj. niepełnosprawnych i nieprzystosowanych społecznie w specjalnych przedszkolach, szkołach i zakładach; pomimo swoich niekwestionowanych zalet jest to kształcenie segregacyjne.
KSZTAŁCENIE INTEGRACYJNE - nauczanie i wychowanie jednostek specjalnych, tj. niepełnosprawnych i nieprzystosowanych społecznie razem z pełnosprawnymi w szkołach i przedszkolach nie-specjalnych, tj. w przedszkolach i szkołach integracyjnych, oddziałach specjalnych w szkołach ogólnodostępnych, klasach specjalnych w szkołach ogólnodostępnych; jest to kształcenie niesegregacyjne o zróżnicowanej skuteczności.
INKLUZJA/WŁĄCZANIE (ang. inclusion) - „ruch pedagogiczny” odwołujący się m.in. do pedagogiki różnorodności mający na celu ciągłe, ustawiczne reformowanie szkoły ogólnodostępnej, tak aby przekształciła się ona w „szkołę dla wszystkich uczniów” i w „szkołę o wysokim poziomie nauczania”; jest to kształcenie niesegregacyjne o wysokiej jakości, które pozostawia ucznia z niepełnosprawnością w jego miejscu zamieszkania, w środowisku lokalnym.
NORMALIZACJA - termin wywodzi się z krajów skandynawskich, gdzie pojawił się po raz pierwszy w latach 60. XX wieku. Odnosił się on m.in do procesu, którego celem było uwolnienie z zakładów zamkniętych osób z upośledzeniem umysłowym, by stworzyć im warunki do prowadzenia życia "tak normalnego jak tylko możliwe" na równych, normalnych zasadach.
INDYWIDUALNY MODEL NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI - wywodząca się z nauk medycznych "percepcja" zjawiska niepełnosprawności i fenomenów pokrewnych, np. choroby, która podkreśla znaczenie przede wszystkim uwarunkowań biologicznych. Według niej niepełnosprawność to problem indywidualny. Jest to zawężona perspektywa patrzenia na to zjawisko, a zarazem najstarsza.
SPOŁECZNY MODEL NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI - percepcja zjawiska niepełnosprawności i fenomenów pokrewnych, np. choroby, która odwołuje się głównie do nauk niemedycznych (psychologia, socjologia, pedagogika specjalna). Według niej niepełnosprawność to przede wszystkim problem społeczny, społeczeństwa a nie jednostki ludzkiej dotkniętej jakąś dysfunkcją. Jest to szersza perspektywa patrzenia na to zjawisko. Współcześnie pedagogika specjalna opowiada się za tym modelem niepełnosprawności, chociaż prowadząc badania empiryczne w pedagogice specjalnej, doświadczenia zgromadzone przez nauki medyczne wydają się być wciąż kluczowe.
REWALIDACJA (łac. re - znów, validus - mocny) - oddziaływanie zmierzające do przywrócenia pełni sił osobom osłabionym poważną chorobą lub urazami. Termin ten dotyczy osób z różnorodnymi niepełnosprawnościami i chorobami.
RESOCJALIZACJA - oddziaływanie wychowawcze na osoby źle przystosowane do środowiska społecznego w celu umożliwienia im powrotu do normalnego życia i pracy zawodowej. Termin ten dotyczy osób nieprzystosowanych społecznie, ujawniających zachowania dewiacyjne wszelkiej maści, w tym przestępcze.
KOMPENSACJA (łac. compensatio – wyrównanie, np. braków, strat) - zastąpienie funkcji narządu, który uległ uszkodzeniu przez inny narząd, np. w przypadku niedorozwoju, uszkodzenia lub utraty jakiegoś zmysłu (wzroku, słuchu) doskonaleniu podlegają inne zmysły (dotyk, węch) zastępując w mniejszym lub większym stopniu jego funkcje; wyrównywanie braków w jednej dziedzinie działania człowieka przez aktywizację działania w innym, niż ten deficytowy obszarze.
KOREKTURA, KOREKCJA - poprawa jakiegoś nie w pełni sprawnego, nieprawidłowego działania zaburzonej funkcji organicznej czy psychicznej, np. (korektura narządów artykulacyjnych przy zaburzeniach mowy, korekcja wyrazistości mowy u głuchych, korekcja zdolności widzenia u ludzi z wadami wzroku, korekcja błędnych „obrazów świata” i „obrazów samego siebie” u nieprzystosowanych społecznie).
USPRAWNIANIE - trening funkcji organicznej czy psychicznej zarówno tej zaburzonej, jak i nie zaburzonej w celu podniesienia stopnia sprawności fizycznej, motorycznej; oddziaływanie poprzez ruch na organizm itp.
INTEGRACJA (łac. integrare - scalić) - 1. W znaczeniu biopsychicznym: rozwój i stopniowe dojrzewanie funkcji systemu nerwowego, psychiki według hierarchizacji; harmonizacja, podporządkowanie, które powoduje zjednoczenie tych funkcji; jedność, całość. 2. W znaczeniu psychologicznym: asymilacja, wcielanie nowych elementów w systemie psychologicznym. 3. W znaczeniu pedagogiczno-socjologicznym: wspólne nauczanie dzieci specjalnej troski z ich pełnosprawnymi rówieśnikami, stopniowe zwiększanie uczestnictwa niepełnosprawnych w życiu społecznym.
KSZTAŁCENIE SPECJALNE - nauczanie i wychowanie jednostek specjalnych, tj. niepełnosprawnych i nieprzystosowanych społecznie w specjalnych przedszkolach, szkołach i zakładach; pomimo swoich niekwestionowanych zalet jest to kształcenie segregacyjne.
KSZTAŁCENIE INTEGRACYJNE - nauczanie i wychowanie jednostek specjalnych, tj. niepełnosprawnych i nieprzystosowanych społecznie razem z pełnosprawnymi w szkołach i przedszkolach nie-specjalnych, tj. w przedszkolach i szkołach integracyjnych, oddziałach specjalnych w szkołach ogólnodostępnych, klasach specjalnych w szkołach ogólnodostępnych; jest to kształcenie niesegregacyjne o zróżnicowanej skuteczności.
INKLUZJA/WŁĄCZANIE (ang. inclusion) - „ruch pedagogiczny” odwołujący się m.in. do pedagogiki różnorodności mający na celu ciągłe, ustawiczne reformowanie szkoły ogólnodostępnej, tak aby przekształciła się ona w „szkołę dla wszystkich uczniów” i w „szkołę o wysokim poziomie nauczania”; jest to kształcenie niesegregacyjne o wysokiej jakości, które pozostawia ucznia z niepełnosprawnością w jego miejscu zamieszkania, w środowisku lokalnym.
NORMALIZACJA - termin wywodzi się z krajów skandynawskich, gdzie pojawił się po raz pierwszy w latach 60. XX wieku. Odnosił się on m.in do procesu, którego celem było uwolnienie z zakładów zamkniętych osób z upośledzeniem umysłowym, by stworzyć im warunki do prowadzenia życia "tak normalnego jak tylko możliwe" na równych, normalnych zasadach.
INDYWIDUALNY MODEL NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI - wywodząca się z nauk medycznych "percepcja" zjawiska niepełnosprawności i fenomenów pokrewnych, np. choroby, która podkreśla znaczenie przede wszystkim uwarunkowań biologicznych. Według niej niepełnosprawność to problem indywidualny. Jest to zawężona perspektywa patrzenia na to zjawisko, a zarazem najstarsza.
SPOŁECZNY MODEL NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI - percepcja zjawiska niepełnosprawności i fenomenów pokrewnych, np. choroby, która odwołuje się głównie do nauk niemedycznych (psychologia, socjologia, pedagogika specjalna). Według niej niepełnosprawność to przede wszystkim problem społeczny, społeczeństwa a nie jednostki ludzkiej dotkniętej jakąś dysfunkcją. Jest to szersza perspektywa patrzenia na to zjawisko. Współcześnie pedagogika specjalna opowiada się za tym modelem niepełnosprawności, chociaż prowadząc badania empiryczne w pedagogice specjalnej, doświadczenia zgromadzone przez nauki medyczne wydają się być wciąż kluczowe.
LITERATURA
Barnes, C., Mercer, G. (2008). Niepełnosprawność. Wyd. Sic.
Okoń, W. (1981). Słownik Pedagogiczny. PWN.
Doroszewska, J. (1981). Pedagogika specjalna. Tom I. Ossolineum.
Dryżałowska, G. (2001). Obecność teorii „wspólne i swoiste” Aleksandra Hulka we współczesnej pedagogice. W G.Dryżałowska (red.), Paradygmaty i przeobrażenia edukacji specjalnej w świetle dorobku profesora Aleksandra Hulka (s. 82-86). Wyd. Akad. Żak.
Okoń, W. (1981). Słownik Pedagogiczny. PWN.
Doroszewska, J. (1981). Pedagogika specjalna. Tom I. Ossolineum.
Dryżałowska, G. (2001). Obecność teorii „wspólne i swoiste” Aleksandra Hulka we współczesnej pedagogice. W G.Dryżałowska (red.), Paradygmaty i przeobrażenia edukacji specjalnej w świetle dorobku profesora Aleksandra Hulka (s. 82-86). Wyd. Akad. Żak.