Terapia pedagogiczna. Wybrane zagadnienia

Terapia trudności w uczeniu się

TERAPIA PEDAGOGICZNA. WYBRANE ZAGADNIENIA

Etymologia i geneza pojęcia "terapia"

Termin „terapia” wywodzi się z nauk medycznych i pochodzi z języka greckiego (therapeia - leczenie). W jednym ze słowników czytamy, że "terapia stanowi dział medycyny obejmujący wszelkie metody leczenia chorób" (Słownik Wyrazów Obcych, 1961, s. 663).
Pojęcie terapii, zaczerpnięte z nauk medycznych, na stałe zakorzeniło się zwłaszcza w teorii i praktyce pedagogiki specjalnej. Popularność tego terminu na gruncie pedagogiki specjalnej obrazuje chociażby pogląd Jana Pańczyka głoszący, że: "pedagogika specjalna terapiami stoi". Mnogość i różnorodność terapii stosowanych w pedagogice specjalnej jest faktem, a nie mitem. Jej podmiotem jest przede wszystkim dziecko z niepełnosprawnością, chorobą somatyczną i psychiczną lub z zaburzeniami rozwoju. Jednak dodanie przymiotnika "pedagogiczna" nadało temu powszechnie znanemu pojęciu specyficzną istotę w porównaniu z innymi terapiami.

Ważne fakty historyczne dla terapii pedagogicznej

Pierwszym takim faktem jest niewątpliwie publikacja Itarda pt. „Dzikus z Aveyron”. Stanowi ona pierwszy raport naukowy na temat studium przypadku dziecka upośledzonego pod względem rozwojowym, emocjonalnym i neurologicznym. Wyniki obserwacji zamieszczone w tej pracy przez Itarda dały również początek pierwszej terapii deficytów emocjonalnych i dotyczących procesu uczenia się dziecka upośledzonego. Potem, stosując podejście kliniczne wypracowane przez Itarda, jego współpracownik Seguin podjął się organizacji pierwszego systemu edukacji dla dzieci upośledzonych umysłowo. Natomiast, opierając się na pracach Itarda i Seguina Maria Montessori opracowała pierwszy program edukacyjny oddziałujący na sferę poznawczą i emocjonalną dzieci kulturowo zaniedbanych (metoda Montessori) (Johnston, 1984).

Tabela 1. Kierunki terapii pedagogicznej

Kierunek 1 – prekursorzy pedagogiki specjalnej	Kierunek 2 – specjaliści w zakresie psychoterapii dziecka
Skupia się na metodach pedagogicznych służących zmniejszaniu deficytów natury emocjonalnej i w sferze uczenia się dzieci. Najwybitniejsi przedstawiciele tego kierunku to: Itard, Seguin, Montessori.	Skupia się na metodach terapeutycznych służących stworzeniu takiego pod względem psychologicznym środowiska, w którym dzieci z zaburzeniami w sferze uczenia się i emocji mogłyby być stymulowane pod względem afektywnym i poznawczym. Najbardziej znani przedstawiciele tego kierunku to: Aichhorn, Bernfield, Anna Freud.

Ważne fakty historyczne dla terapii pedagogicznej. XX wiek

Znany specjalista Gallagher (za: Johnston, 1984) wymienia dwa główne nurty w terapii dzieci o specjalnych potrzebach opiekuńczych:

Model psychoedukacyjny (stworzony przez pedagogów bazujący na diagnozie i terapii trudności w uczeniu się).
Podejście odwołujące się do zdrowia psychicznego (propagowane przez psychologów i psychiatrów, dotyczące relacji, jakie kształtuje jednostka, dziecko z innymi ludźmi, ze światem) (tabela 2).

Dwa nurty terapii pedagogicznej. Programy, metody i środki oddziaływania

Tabela 2. Nurty, modele terapii pedagogicznej

Model psychoedukacyjny (1)

Podejście odwołujące się do zdrowia psychicznego (2)

Strauss i Lehtinen, „Psychopatologia i edukacja dziecka z uszkodzonym mózgiem” (1947) – program oddziałujący na objawy zespołu MBD u dziecka
Metoda Kepharta kształtująca umiejętności percepcyjno-motoryczne u dzieci wolno uczących się i mających trudności w uczeniu się (1971)
Program rozwijający i usprawniający percepcję wzrokową dziecka Frostig i Horne

Uznano, że opracowując program terapeutyczny dla dziecka z trudnościami w uczeniu się:

Należy kłaść większy nacisk na „terapeutyczne” nauczanie i wychowanie niż na tradycyjną psychoterapię.
Od dziecka powinno się wymagać aktywnego uczestniczenia w zabawach i w komunikacji interpersonalnej.
Udział rodziców powinien być integralną częścią procesu terapii (Gardner, 1973 za: Johnston, 1984).

Terapia pedagogiczna a pedagogika specjalna

Należy tutaj przytoczyć kilka faktów dobitnie świadczących o takim związku. Po pierwsze, jeden z jej działów, zajmujący się nauczaniem i wychowaniem dzieci przewlekle chorych i kalekich, nazywa się pedagogiką terapeutyczną lub leczniczą (Doroszewska, 1981; Sękowska, 1982). Po drugie, w obrębie problematyki pedagogiki specjalnej wymienia się terapię wychowawczą, tj. wychowanie korygujące, usprawniające oraz lecznicze osób niepełnosprawnych (Sękowska, 1998). Po trzecie, jedną z subdyscyplin pedagogiki specjalnej jest pedagogika korekcyjna zajmująca się badaniem i terapią dzieci z mikrozaburzeniami rozwojowymi czy też parcjalnymi deficytami rozwojowymi. Jej podmiotem zainteresowania są również dzieci z trudnościami w uczeniu się, w tym z dysleksją (por. Sękowska, 1998). Tak więc, będąc świadomym analogii między naukami medycznymi, pedagogiką terapeutyczną, a także psychoterapią (leczenie środkami psychologicznymi) i socjoterapią (leczenie środkami społecznymi) pedagogikę korekcyjną można nazywać „terapią pedagogiczną”, ponieważ polega na leczeniu środkami pedagogicznymi przez korekcję parcjalnych deficytów (Czajkowska i Herda, 1989).

Pojęcie i cel terapii pedagogicznej

Terapia pedagogiczna jest to oddziaływanie terapeutyczne na zaburzenia w uczeniu się ucznia, które opiera się na specjalnych, pedagogicznych i psychologicznych zasadach powiązanych zarówno z uczeniem się, jak i z dobrym przystosowaniem (Ashlock i Stephan za: Johnston, 1984). Terapia pedagogiczna to oddziaływanie za pomocą środków pedagogicznych (wychowawczych i dydaktycznych) na przyczyny i przejawy trudności w uczeniu się dzieci. Jej celem jest eliminowanie niepowodzeń szkolnych i ich ujemnych skutków (Czajkowska i Herda, 1989).

Główne zadanie terapii pedagogicznej

Jest nim stworzenie dzieciom z utrudnieniami rozwojowymi warunków do wszechstronnego rozwoju umysłowego, psychicznego i społecznego (na miarę ich możliwości czy zgodnie z ich potencjałem)

Terminologia dotycząca terapii pedagogicznej

W Polsce stosuje się mniej lub bardziej trafnie następujące terminy:
Reedukacja (-)
Praca korekcyjno-wyrównawcza (+)
Praca dydaktyczno-wyrównawcza (-)
Praca korekcyjno-kompensacyjna (+)
Psychoterapia (+)
Psychostymulacja (+)
Psychokorekcja (+)
Psychoprofilaktyka (-)
W nawiasie zamieszczono symbole "+" i "-". Oznaczają one stopień trafności każdego terminu użytego w kontekście terapii pedagogicznej. "-" określa brak trafności.

Błędny termin "reedukacja"

Termin „reedukacja”, pomimo że jest powszechnie stosowany w Polsce w znaczeniu terapii pedagogicznej, zawiera nietrafne i nieadekwatne konotacje, stanowiąc formę subtelnej dezinformacji na temat istoty terapii pedagogicznej dzieci z trudnościami w uczeniu się (por. Sękowska, 1998). Pochodzi on od łacińskiego czasownika reeducare oznaczającego „uczyć czegoś na nowo”. Jednak wiadomo, że w przypadku terapii pedagogicznej nikogo nie uczy się niczego ponownie. Termin ten jak słusznie zauważa Marta Bogdanowicz (2011) może być jedynie trafny w przypadku dysleksji nabytej u dorosłych, a nie tej diagnozowanej u dzieci lub nastolatków.

Uzasadnienie błędnego zastosowania terminu „reedukacja” (angielskie rozumienie)

W języku angielskim w kontekście terapii pedagogicznej stosuje się takie pojęcia jak: educational therapy, remedial education, treatment, academic therapy.

Wyjaśnienie dwóch znaczeń re-education

W języku angielskim termin reedukacja (re-education) jest rozumiany w dwóch znaczeniach. W pierwszym odnosi się on do ponownego wyuczenia lub ukształtowania utraconej umiejętności lub zdolności. W drugim jest to przyswojenie przez osobę, która wcześniej była nieprzystosowana, zupełnie nowych norm świadczących o jej dobrym przystosowaniu. Pierwsze rozumienie tego terminu występuje w dyskusjach na temat osób powracających do zdrowia po przebytych chorobach psychicznych lub po doznaniu urazów fizycznych. Natomiast drugie rozumienie można spotkać w dyskusjach o skazanych wyrokami sądowymi oraz przestępcach (Reber, 1985).

Re-education a rieducazione w języku włoskim

W języku włoskim istnieje termin rieducazione i dotyczy on resocjalizacji (znaczenie 2 w języku angielskim). Należy więc zauważyć, że reedukacja w języku angielskim i włoskim nie ma nic wspólnego z terapią pedagogiczną dzieci z trudnościami w uczeniu się a raczej z rehabilitacją lub resocjalizacją.

Pojęcie praca dydaktyczno-wyrównawcza

Określenie „praca dydaktyczno-wyrównawcza” jest zbyt ogólnikowe i nieprecyzyjne. Odnosi się jedynie do tych uczniów, którzy mają zaległości programowe, czyli tylko do części uczniów z trudnościami w uczeniu się. Zaległości te mogą wynikać z usprawiedliwionych nieobecności (pobyt w szpitalu lub w domu z powodu choroby) lub nieusprawiedliwionych absencji (wagary) na lekcjach w szkole. Reasumując, można uznać, że związek między pedagogiką specjalną a terapią pedagogiczną jest komplementarny, jak "w doskonałym małżeństwie".

Zasady terapii pedagogicznej

Właściwa organizacja pracy korekcyjno-wyrównawczej zależy przede wszystkim od przestrzegania przez terapeutę określonych zasad terapii pedagogicznej. Postępowanie zgodne z określonymi zasadami jest także warunkiem osiągnięcia założonych celów. W literaturze nie ma zgodności co do ilości zasad, które powinny być respektowane w terapii pedagogicznej. Irena Czajkowska i Kazimierz Herda (1989) wymieniają 6 zasad terapii pedagogicznej:

Zasadę indywidualizacji środków i metod oddziaływania korekcyjnego.
Zasadę powolnego stopniowania trudności w nauce czytania i pisania, uwzględniającego złożoność tych czynności i możliwości percepcyjne dziecka.
Zasadę korekcji zaburzeń: ćwiczenia przede wszystkim funkcji najgłębiej zaburzonych i najsłabiej opanowanych umiejętności.
Zasadę kompensacji zaburzeń: łączenia ćwiczeń funkcji zaburzonych z ćwiczeniami funkcji niezaburzonych w celu tworzenia właściwych mechanizmów kompensacyjnych.
Zasadę systematyczności.
Zasadę ciągłości oddziaływania psychoterapeutycznego.

Zbiór zasad opracowany przez Czajkowską i Herdę nie uwzględnia postawy i cech osobowościowych, jakie powinien posiadać terapeuta, a jedynie "techniczny wymiar" tego zagadnienia. Z tego też względu należy przytoczyć także propozycje innych badaczy.
Barbara Zakrzewska (1976) proponuje 5 zasad reedukacji:

Zasadę indywidualizacji programu reedukacji.
Zasadę atmosfery życzliwości i serdeczności.
Zasadę współdziałania z domem i szkołą.
Zasadę sukcesu dziecka od początku reedukacji.
Zasadę utrzymywania u dziecka zainteresowania pracą.

Zofia Sękowska (1998) wyróżniła 5 zasad terapii pedagogicznej:

Zasadę indywidualizacji.
Zasadę celowości.
Zasadę wszechstronności.
Zasadę życzliwości.
Zasadę optymizmu pedagogicznego.

Kluczowe znaczenie w terapii pedagogicznej ma indywidualizacja pracy korekcyjno-wyrównawczej, wymagająca od reedukatora, terapeuty, pedagoga plastyczności w działaniu i myśleniu. Wszyscy cytowani badacze zasadę indywidualizacji wymieniają na pierwszym miejscu. Każdy przypadek dziecka dyslektycznego jest inny w zależności od przyczyn i objawów specyficznych trudności w czytaniu i pisaniu oraz rodzaju zaburzeń czasami z nimi współwystępujących (np. zaburzenie lateralizacji, dyskalkulia, zespół ADHD, depresja, nadlękliwość, zaburzenia zachowania). Dlatego różne muszą być oddziaływania psychopedagogiczne. Niezbędne jest zatem przede wszystkim uwzględnienie indywidualnych potrzeb i możliwości każdego dziecka dyslektycznego.

Organizacja pracy korekcyjno-wyrównawczej

Tryb organizacji pomocy psychologicznej i pedagogicznej oraz postępowania kwalifikacyjnego, w odniesieniu do dzieci manifestujących trudności w uczeniu się, określa Zarządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 25 maja 1993 roku w sprawie Zasad Udzielania Pomocy Psychologicznej i Pedagogicznej (Dziennik Urzędowy MEN, Warszawa, 1993). Zarządzenie to precyzuje zakres działań placówek oświatowych (przedszkoli, szkół) oraz poradni psychologiczno- pedagogicznych przy ustalaniu diagnozy oraz kwalifikowaniu uczniów do różnych form pomocy. Głównymi koordynatorami pomocy psychologicznej i pedagogicznej są szkoły, które współpracują z poradniami psychologiczno-pedagogicznymi. Kooperacja ta odbywa się poprzez pośredników, których funkcję pełnią pedagodzy, psycholodzy szkolni, nauczyciele. Zarządzenie z 1993 roku określa, że każda placówka oświatowa powinna zatrudnić pedagoga szkolnego, a w sytuacji, gdy go nie zatrudnia, powinna powierzyć jego funkcje wybranym nauczycielom. Psycholog może, ale nie musi być zatrudniony przez szkołę publiczną. Najważniejszą rolę w systemie pomocy uczniom z trudnościami w uczeniu się spełnia diagnoza, tj. rozpoznanie przyczyn, przejawów i konsekwencji zaburzeń rozwojowych. Jest podstawą do zaplanowania właściwych oddziaływań terapeutycznych względem danego dziecka i zakwalifikowania go do danej formy pomocy.
Pomoc psychologiczna i pedagogiczna dla dzieci z trudnościami w uczeniu się w szkole może być organizowana w formie:

Zajęć dydaktyczno-wyrównawczych i zajęć specjalistycznych (korekcyjno-kompensacyjnych, logopedycznych, socjoterapii oraz innych zajęć o charakterze terapeutycznym).
Klas wyrównawczych.
Klas terapeutycznych.
Świetlic terapeutycznych.

Zajęcia dydaktyczno-wyrównawcze

Są organizowane dla uczniów ze środowisk niewydolnych wychowawczo lub mających znaczne opóźnienia w opanowaniu programów obowiązkowych przedmiotów nauczania przez nauczyciela właściwego przedmiotu obowiązkowego. Są prowadzone w grupach od 4 do 8 osób. Kwalifikacji uczniów na zajęcia dydaktyczno-wyrównawcze dokonuje nauczyciel danego przedmiotu.

Zajęcia korekcyjno-kompensacyjne

Są organizowane dla uczniów, u których nieprawidłowości rozwojowe utrudniają opanowanie określonych umiejętności takich jak, np. czytanie, pisanie, liczenie przez nauczycieli legitymujących się przygotowaniem w zakresie terapii pedagogicznej. Są prowadzone w grupach od 2 do 5 osób.

Zajęcia logopedyczne

Są prowadzone przez nauczycieli z przygotowaniem w zakresie logopedii dla uczniów z zaburzeniami mowy, powodującymi zakłócenia komunikacji językowej oraz utrudniającymi naukę szkolną. Są prowadzone w grupach od 2 do 4 osób.

Zajęcia socjoterapeutyczne oraz inne zajęcia o charakterze terapeutycznym

Są przeznaczone dla uczniów, którym zaburzenia w zachowaniu utrudniają kontakty społeczne i powodują trudności szkolne.
Kwalifikacji uczniów na wyżej wymienione zajęcia specjalistyczne dokonuje specjalista, prowadzący określone formy zajęć na terenie przedszkola, szkoły lub placówki.

Klasy wyrównawcze

Organizuje się dla uczniów, u których występują rozległe braki w opanowaniu programów obowiązkowych przedmiotów nauczania. Kwalifikacji uczniów do tych klas dokonuje wychowawca po zasięgnięciu opinii poradni psychologiczno-pedagogicznej lub innej poradni specjalistycznej.

Klasy terapeutyczne

Tworzy się je dla uczniów, wykazujących jednorodne lub sprzężone zaburzenia, wymagających indywidualizacji nauczania oraz stałej i długotrwałej pomocy specjalistycznej. Kwalifikacji do tych klas dokonuje poradnia psychologiczno-pedagogiczna lub inna poradnia specjalistyczna na wniosek wychowawcy klasy. Trzeba zaznaczyć, że współcześnie takie klasy nie funkcjonują w placówkach edukacyjnych, głównie z powodu tego, że nie sprostały one oczekiwaniom społecznym, zwłaszcza rodziców dzieci i specjalistów.
Formy pomocy terapeutycznej

Wśród form pracy terapeutycznej z dziećmi, przejawiającymi trudności w uczeniu się, wyróżnia się: indywidualne oraz zbiorowe.

Zajęcia indywidualne odbywają się w poradniach wychowawczo-zawodowych, szkołach dla dzieci dyslektycznych. Na zajęcia te uczęszczają dzieci z głębokimi zaburzeniami rozwoju oraz poważnymi wadami wymowy. Zajęcia zbiorowe są organizowane w zespołach uczniów, dobranych ze względu na rodzaj trudności w uczeniu się oraz możliwości poznawcze. Są to wszystkie wymienione wyżej formy zajęć.

Reasumując, można powiedzieć, że zarządzenie ministra z maja 1993 roku ustala od strony prawnej, w jaki sposób należy organizować specjalistyczną pomoc psychologiczną i pedagogiczną dla dzieci i młodzieży z trudnościami w nauce, nie tylko na tle dysleksji. Zarządzenie to uprawomocnia status ucznia ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi, który uczęszczając do szkoły publicznej, powinien uzyskiwać specjalistyczną pomoc psychologiczną i pedagogiczną.

Teraz obowiązuje Zarządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 9 sierpnia 2017 roku w sprawie zasad organizacji i udzielania pomocy psychologiczno-pedagogicznej w publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach (Dziennik Ustaw RP, Warszawa 2017, poz. 1591), które dotyczy omawianego tutaj zagadnienia.

LITERATURA

Bogdanowicz, M. (2011). Ryzyko dysleksji, dysortografii i dysgrafii. Skala Ryzyka Dysleksji wraz z normami dla klas I i II. Harmonia Universalis.
Czajkowska, I., Herda, K. (1989). Zajęcia korekcyjno-kompensacyjne w szkole. WSiP.
Doroszewska, J. (1981). Pedagogika specjalna. tom II. Ossolineum.

Dziennik Urzędowy MEN 1993, 6, poz. 19, (index 355828).

Johnston, Ch. L. (1984). Educational therapy: past perspectives, current practices, and a proposal for change. Journal of Learning Disabilities, 17, 200-204.
Reber, A.S. (1985). Dictionary of Psychology. Penguin Books.
Sękowska, Z. (1982). Pedagogika specjalna-zarys. PWN.
Sękowska, Z. (1998). Wprowadzenie do pedagogiki specjalnej. WSPS.

Zakrzewska, B. (1976). Reedukacja dzieci z trudnościami w czytaniu i pisaniu. WSiP.