Pojęcie czytania i pisania, gotowości do nauki czytania i pisania
Terminologia w pedagogice osób z trudnościami w uczeniu się
POJĘCIE CZYTANIA I PISANIA, GOTOWOŚCI DO NAUKI CZYTANIA I PISANIA
Pojęcie czytania i pisania
Pojęcia "czytanie" i "pisanie" są rozumiane bardzo różnie przez badaczy. Niemniej wydaje się, iż można występujące w literaturze definicje podzielić na dwie grupy. Grupa pierwsza obejmuje te określenia, które bardzo ogólnie można określić jako typowe dla "podejścia lingwistycznego". Przykładem może być definicja podana przez Elkonina: „czytanie to tworzenie dźwiękowej formy słowa na podstawie jego obrazu graficznego". Przez dźwiękową formę słowa rozumie Elkonin organizację dźwięków w określonym następstwie czasowym. Zatem jednostką dobrze czytającą według tego autora będzie ta, która potrafi utworzyć prawidłowo formę dźwiękową jakiegokolwiek słowa na podstawie jego symbolu graficznego (będą to słowa zarówno znane jednostce, jak i takie z którymi nigdy wcześniej nie spotkała się, a więc takie które nie są reprezentowane w jej doświadczeniu). Elkonin nie traktuje zatem rozumienia tekstu jako głównego wskaźnika prawidłowo opanowanej umiejętności czytania. Definicje podobne do wyżej omówionej coraz częściej pojawiają się w literaturze dotyczącej nauki czytania. Przyczyny tego stanu rzeczy niektórzy badacze (np. Soffieti, Hall) upatrują w rozwoju w ostatnim czasie pewnych działów lingwistyki, a szczególnie fonologii. Istota czytania według ujęcia lingwistów, polega na transponowaniu grafemów na fonemy oraz słów zapisanych na słowa mówione. Druga grupa definicji czytania kładzie z kolei nacisk na rozumienie odczytywanego tekstu i reprezentuje tzw. „podejście psychologiczne”. Typowym przykładem jest tu określenie podane przez Tinkera i McCullough. Czytanie polega na rozpoznawaniu symboli (drukowanych lub pisanych), stanowiących bodziec do aktualizowania znaczeń "wbudowanych w doświadczenie jednostki oraz do powstawania nowych znaczeń znanych już słów poprzez manipulowanie pojęciami już posiadanymi" (Brzezińska, 1987).
Russell (za: Brzezińska, 1987) za istotę czytania uważa:
Russell (za: Brzezińska, 1987) za istotę czytania uważa:
- identyfikację symbolu graficznego
- zrozumienie znaczenia symbolu już zidentyfikowanego.
Podobne stanowisko przyjmuje Mathis (za Brzezińska, 1987), kiedy mówi, iż uczenie się czytania polega na uczeniu się rozpoznawania i identyfikowania symboli oraz na uczeniu się znaczeń tychże symboli. Można tu także przytoczyć definicje czytania i pisania spotykane w naszej literaturze:
”czytanie stanowi przede wszystkim złożony proces językowy i poznawczy” (Jurkowski)
"czytanie jest procesem złożonym i dynamicznym. Na proces ten składają się zjawiska fizyczne, fizjologiczne i psychologiczne" (Malendowicz)
„czytanie jest umiejętnością rozszyfrowania kodu graficznego, aby dziecko mogło czytać musi poznać poszczególne znaki języka pisanego, czyli litery" (Brzezińska)
Czytanie stanowi swoistą, złożoną operację myślową i wymaga jednoczesnego przeprowadzenia następujących czynności:
- Całościowego dostrzegania kształtu graficznego wyrazu i skojarzenia go z dźwiękowym odpowiednikiem, z brzmieniem wyrazu.
- Skonstruowania z poszczególnych słów tekstu treści jako sensownej całości - czyli dostrzeżenia i uświadomienia sobie powiązań logicznych między wyrazami oraz wyrażeniami i zwrotami.
Uczenie się czytania i pisania to w istocie uczenie się nowego języka, opanowanie mowy pisanej i jest to skomplikowany proces angażujący wielorako różnorodne czynności dziecka: sensoryczne (wzrokowe, słuchowe, kinestetyczne), ruchowe (artykulacyjne oraz złożone manualne), poznawcze (pamięciowe, spostrzeżeniowe itp.), przede wszystkim złożone czynności umysłowe.
Struktura procesu czytania i pisania
W zakresie umiejętności czytania i pisania można uwzględnić 3 zależne od siebie aspekty:
- Techniczny - umiejętności cząstkowe to rozpoznawanie, kojarzenie i różnicowanie grafemów i fonemów, umiejętność ich odtwarzania (werbalnego w czytaniu i manualnego w pisaniu) w odpowiednim czasie Istota tego poziomu to kojarzenie znaków graficznych z fonicznymi i odwrotnie (technika czytania i pisania).
- Semantyczny - umiejętności cząstkowe to kojarzenie rozpoznanych znaków z posiadanym doświadczeniem (dekodowanie znaków graficznych i fonicznych) - rozumienie dosłowne treści słów i zdań. Istota tego aspektu to rozumienie znaczeń zawartych bezpośrednio w tekście, rozumienie znaczeń poszczególnych fragmentów tekstu w kontekście całego tekstu (czytanie ze zrozumieniem).
- Krytyczno-twórczy - umiejętności cząstkowe to ustosunkowanie się do tekstu, ocena czytanych treści w kontekście własnego doświadczenia interpretacja tekstu zakładająca rozumienie nie tylko dosłownie ale także przenośnie, umiejętność korzystania z odczytywanych treści. Istota tego aspektu to refleksyjny krytyczny stosunek do odczytywanych treści i ich znaczeń (czytanie krytyczne i twórcze).
Najkrócej można określić trzy wyłonione aspekty umiejętności czytania i pisania poprzez pytania:
- aspekt I - techniczny - jak? (technika czytania i pisania)
- aspekt II - semantyczny - co? (czytanie ze zrozumieniem)
- aspekt III - krytyczno-twórczy - po co? (czytanie krytyczne i twórcze).
Przygotowanie dziecka do czytania i pisania, ale głównie nauczanie obu tych umiejętności oraz ich doskonalenie będzie zatem zawsze obejmować trzy sfery :
- Sferę procesów psychomotorycznych (sprawność analizatorów wzrokowego, słuchowego, kinestetyczno-ruchowego, sprawność aparatu artykulacyjnego oraz sprawność manualna).
- Sferę procesów poznawczych (a w tym głównie myślenie, dla którego materiałem jest zasób pojęciowy i słownikowy dziecka).
- Sferę procesów emocjonalno-motywacyjnych (warunkujących nastawienie dziecka wobec konieczności opanowania obu tych umiejętności mobilizujących je do pokonywania trudności).
Żadnego z tych trzech aspektów nie można uważać za najważniejszy, wszystkie są nawzajem uwarunkowane i od nich zależy, jak szybko dziecko opanuje umiejętność czytania i pisania oraz jak sprawnie będzie się nimi posługiwało jako narzędziami komunikacji i poznawania. Jednakże aspekt emocjonalno-motywacyjny decyduje o tym, czy rzeczywiście dziecko umie czytać, a nauka czytania nie jest tylko treningiem prowadzonym krok po kroku przez osobę dorosłą (Brzezińska, 1987).
Gotowość do nauki czytania i pisania
Jest to stan w rozwoju dziecka będący rezultatem dojrzewania oraz dotychczasowego treningu wychowawczego przede wszystkim na terenie rodziny, który czyni je wrażliwym na znaki, ich istotę i znaczenie w procesie komunikowania się ludzi, a jednocześnie gotowym do odnoszenia korzyści ze wskazówek otoczenia dotyczących opanowania umiejętności czytania i pisania.Ten stan gotowości zawiera się w 3 aspektach:
- Gotowości psychomotorycznej.
- Gotowości słownikowo-pojęciowej.
- Gotowości emocjonalno-motywacyjnej.
Ad 1) Umiejętności cząstkowe, których opanowania oczekuje się od dziecka na tym etapie, to rozpoznawanie i klasyfikacja według istotnych cech różnorodnych znaków, symboli graficznych, różnicowanie symboli graficznych, kojarzenie znaków graficznych z dźwiękami, znajomość nazw liter.
Ad 2) Wiąże się ona z zasobem doświadczeń osobistych, psychologicznych i językowych i jest gwarantem rozumienia znaczeń typu explicite i typu implicite.
Ad 3) Istotą jej jest odkrywanie istnienia mowy pisanej, zasad nią rządzących i rozumienia jej znaczenia w procesie porozumiewania się ludzi oraz przekazu doświadczenia kulturowego. Silna poznawcza motywacja dziecka zawarta w umiejętności pisania i czytania jest wyznacznikiem tej gotowości (Brzezińska, 1987).
Ad 2) Wiąże się ona z zasobem doświadczeń osobistych, psychologicznych i językowych i jest gwarantem rozumienia znaczeń typu explicite i typu implicite.
Ad 3) Istotą jej jest odkrywanie istnienia mowy pisanej, zasad nią rządzących i rozumienia jej znaczenia w procesie porozumiewania się ludzi oraz przekazu doświadczenia kulturowego. Silna poznawcza motywacja dziecka zawarta w umiejętności pisania i czytania jest wyznacznikiem tej gotowości (Brzezińska, 1987).
Objaśnienia: explicite - jasne, wyraźne znaczenie; implicite - domiemane, ukryte znaczenie.
Literatura