Objawy i klasyfikacje trudności w uczeniu się i dysleksji

Diagnoza i symptomatologia trudności w uczeniu się i dysleksji

OBJAWY I KLASYFIKACJE TRUDNOŚCI W UCZENIU SIĘ I DYSLEKSJI

Wprowadzenie

Dwie znane na świecie organizacje zajmujące się problematyką dysleksji oraz trudności w uczeniu się (LD), tj. Międzynarodowe Stowarzyszenie Dysleksji (IDA) oraz Kanadyjskie Stowarzyszenie Trudności w Uczeniu się (LDAC) opublikowały na swoich witrynach internetowych wykorzystane w tym opracowaniu objawy. Należy zauważyć, że rozpoznając objawy dysleksji czy też LD, nie możemy tych problemów zdiagnozować klinicznie. Diagnoza kliniczna wymaga kompleksowych badań, często powtarzanych dwukrotnie w czasie, przeprowadzonych przez specjalistów: psychologów, pedagogów, logopedów, psychiatrów, najczęściej w poradnii psychologiczno-pedagogicznej lub innej. Jednakże dzięki lekturze informacji zawartych na tej stronie możemy być bardziej świadomi w zakresie tego, które osoby można zaliczyć do "grupy ryzyka problemu".

Wybrane symptomy trudności w uczeniu się (Learning Disabilities Association of Canada)

W okresie niemowlęcym

Kłopoty podczas okresu karmienia piersią przez matkę, trudności ze ssaniem lub trawieniem.
Stawianie oporu przed przytulaniem, niechęć do bliskiego kontaktu z rodzicem.
Brak reakcji albo zbyt intensywne reakcje na dźwięki lub inne bodźce.
Opóźnienia w zakresie siadania, stawania na nogach, chodzenia.
Słaba wokalizacja lub brak wokalizacji głosek.
Drażliwość, nerwowość.

W okresie przedszkolnym

Opóźniony rozwój językowy oraz stosowanie niedojrzałych struktur językowych.
Trudność z rozpoznawaniem kierunków marszu.
Niemożność podskakiwania, kłopoty z odbijaniem i łapaniem piłki.
Impulsywność, niemożność kontrolowania swojego zachowania.
Brak/deficyt poczucia lęku.
Niereagowanie na polecania innych.

W wieku dojrzewania

Brzydkie i mozolne pismo oraz dziwaczne błędy w zakresie pisowni.
Brak organizacji: pozostawianie książek i notatek w nieładzie, gubienie różne rzeczy.
Słabe zdolności społeczne, niewielu kolegów, zadaje się z młodszymi dziećmi, a nie z koleżankami, kolegami w tym samym wieku.
Nie zastanawianie się nad swoją przyszłością, swoim potencjałem oraz słabościami.
Tendencja do bycia bardzo dosłownym, sztywnym, bez poczucia humoru oraz naiwnym.
Podatność na presję ze strony rówieśników, pełnienie roli kozła ofiarnego w różnych sytuacjach społecznych.

W wieku dorosłym

Wspaniałe zdolności werbalne (słowne), lecz niemożność wyrażania myśli na piśmie.
Zdolności natury technicznej i praktycznej przy trudnościach z czytaniem, pisaniem i poprawną pisownią.
Deficyt w zakresie kompetencji społecznych oraz trudności w utrzymywaniu dotychczasowych kontaktów społecznych lub w zawieraniu nowych znajomości.
Zdolność do dobrego przyswajania informacji, do których prezentacji stosowane są metody wizualne przy braku umiejętności korzystania z pomocy udzielanej w formie pisemnej lub werbalnej (słownej).
Stałe poczucie lęku, niepokoju, napięcia, depresja i bardzo zaniżona samoocena.
Niezdolność do organizowania przestrzeni życia (brak poczucia porządku w stosunku do swoich rzeczy), czasami brak umiejętności planowania zajęć lub obowiązków.

Osoba ryzyka dysleksji według IDA (International Dyslexia Association)

Jeśli odpowiesz twierdząco (TAK), na któreś z poniżej wymienionych pytań jesteś osobą “ryzyka dysleksji”:

Czy sądzisz, że ludzie postrzegają Ciebie jako leniwego i niedbałego?
Czy często masz wizje, widzisz jakby obrazy różnych miejsc w tym samym czasie?
Czy masz tendencję do fantazjowania?
Czy często bywasz zmieszany, zamyślony, zagubiony, zdezorientowany?
Czy masz kłopoty z czytaniem, pisaniem lub poprawną pisownią?
Czy masz kłopoty z matematyką?
Czy masz kłopoty z wypowiadaniem się, mówieniem?
Czy trudno Ci skoncentrować uwagę?
Czy często zdarza Ci się być niespokojnym i nie możesz usiedzieć w miejscu?
Czy masz trudności z utrzymywaniem kontaktu wzrokowego ze swoim rozmówcą?
Czy czasami nie możesz zapamiętać tego, co właśnie przeczytałeś lub ułyszałeś?
Czy często przekręcasz, odwracasz litery, cyfry i liczby?
Czy czasami zapominasz gdzie jesteś lub dokąd zmierzasz?
Czy często wpadasz na innych ludzi, nie zauważając ich, kiedy idziesz ulicą?
Czy często boli Cię głowa podczas czytania?

35 cech "potencjalnego dyslektyka" według IDA

Sposób uczenia się

Uczeń przechodził zbyt wcześnie lub zbyt późno przez poszczególne stadia rozwojowe (pełzanie, chodzenie, fazy rozwoju mowy).
Uczeń wydaje się być zdolny, bardzo inteligentny i wypowiada się jasno, w logiczny sposób, ale nie potrafi czytać, pisać lub stosować zasad poprawnej pisowni na takim samym poziomie, jak inni uczniowie w jego klasie.
Uczeń jest określany jako leniwy, tępy, niedbały, niedojrzały lub “nie bardzo przykładający się do nauki”.
Uczeń jest uznawany za głupiego, ma niską samoocenę; ukrywa i kompensuje swoje braki i słabości.
Uczeń jest utalentowany w innych dziedzinach, np. w plastyce, muzyce, technice, sporcie.
Uczeń sprawia wrażenie wycofującego się, izolującego się od innych lub fantazjującego; łatwo się dekoncentruje albo traci rachubę czasu.

Sprawność motoryczna

Uczeń ma charakter pisma inny niż pozostali uczniowie lub nieczytelny.
Uczeń ma trudności z pisaniem lub przepisywaniem; ma niezwykły uchwyt pióra, długopisu, z trudem pisze na klawiaturze komputera, smartfona lub laptopa.
Uczeń wykazuje nieskoordynowane ruchy w zabawie, podczas uprawiania sportów zespołowych, ma trudności z czynnościami motorycznymi (ruchowymi), wykazuje niezręczność.
Uczeń ma chorobę lokomocyjną.
Uczeń jest oburęczny lub leworęczny.
Uczeń myli strony i kierunki, np. lewa/prawa oraz nad/pod itp.

Pojęcie czasu / Matematyka

Uczeń ma trudności z określaniem aktualnego czasu (która jest godzina i jaka pora dnia), organizacją własnego czasu i punktualnością oraz z przyswajaniem informacji uporządkowanych sekwencyjnie.
Uczeń ma trudności z koncentracją uwagi; wydaje się być nadpobudliwy.
Uczeń ma dobre osiągnięcia w zadaniach werbalnych (słownych, językowych) a słabe w niewerbalnych (bezsłownych).
Uczeń najlepiej przyswaja wiedzę w oparciu o bezpośrednie doświadczenie, pokaz, wizualizację, eksperyment i obserwację.

Umiejętności językowe, matematyczne oraz w zakresie czytania

Uczeń ma zawroty głowy, bóle głowy i brzucha gdy czyta. Czytanie nie sprawia mu przyjemności.
Uczeń łatwo doznaje zagubienia lub dezorientacji w świecie liter, cyfr, liczb, słów, wyrazów, wyrażeń lub zdań.
Czytanie lub pisanie ucznia charakteryzuje się przemieszczaniem, dodawaniem, opuszczaniem, zastępowaniem i przekręcaniem liter, słów/wyrazów oraz/i cyfr/liczb.
Uczeń czyta dobrze na głos, ale nie może przypomnieć sobie tego, co przed chwilą przeczytał.
Uczeń zapisuje wyrazy fonetycznie.
Uczeń słyszy treści niewypowiedziane albo niesłyszane przez innych ludzi; jego uwaga ulega łatwo rozproszeniu wtedy, gdy słyszy dźwięki, głoski, mowę.
Uczeń ma trudności w werbalnym wyrażaniu swoich myśli; jąka się pod presją, niepoprawnie wymawia długie słowa lub przekręca wyrażenia i słowa podczas mówienia.
Uczeń opiera się zbyt długo na prostych strategiach liczenia na palcach, trikach czy też "magicznych sztuczkach".
Uczeń potrafi liczyć, ale ma trudności w liczeniu przedmiotów lub pieniędzy.
Uczeń potrafi wykonywać zadania arytmetyczne, ale nie może nauczyć się algebry lub wyższej matematyki.

Pamięć/Inne aspekty kognitywne

Uczeń ma świetną pamięć długotrwałą ruchów, doświadczeń, lokacji (miejsca) i twarzy.
Uczeń ma słabą pamięć sekwencji zdarzeń oraz faktów i informacji, nieznanych mu z własnego doświadczenia.
Uczeń myśli za pomocą obrazów lub wrażeń, a nie głoskami słów, słowami, zdaniami.

Zachowanie

Uczeń wykazuje skrajnie zaburzone zachowanie.
Uczeń sprawia wrażenie niewykazującego zaburzeń kwalifikujących go do uzyskania specjalistycznej pomocy.
Uczeń jest błaznem, łobuzem lub zachowuje się całkowicie spokojnie.
Uczeń łatwo doznaje stanów frustracyjnych spowodowanych szkołą, czytaniem, pisaniem lub nauką matematyki.
Uczeń ma alergię, astmę i infekcje (choroby) uszu.
Uczeń może przejawiać nadmierną senność lub może mieć kłopoty z zaśnięciem, snem (ma zaburzenia snu).

Jeszcze raz o objawach dysleksji i LD

Taksonomia objawów trudności w uczeniu się i dysleksji według Penningtona (1991)

Tabela 1. Typy objawów trudności w uczeniu się (źródło: Pennington, 1991, s. 27)

Typy objawów	Opis objawów
Pierwotne	kluczowe, uniwersalne, specyficzne i trwałe
Skorelowane	mające tę samą etiologię, oddziałujące na różne części mózgu
Wtórne	będące skutkiem ujawnienia się objawów pierwotnych lub skorelowanych
Uboczne	występują jako skojarzone, ale nie powiązane przyczynowo z powyższymi objawami

Tabela 2. Objawy dysleksji (źródło: Pennington, 1991, s. 69)

Objawy	Opis objawów
Pierwotne	trudności w czytaniu i pisaniu; zaburzenia w fonologicznym odtwarzaniu języka pisanego
Skorelowane	trudności z czynnościami językowymi takimi jak: artykulacja, nazywanie, krótko - i długotrwała pamięć słów
Wtórne	słabe czytanie ze zrozumieniem, niski poziom umiejętności arytmetycznych, niska samoocena, odwracanie liter, zaburzenia w ruchu gałek ocznych podczas czytania
Uboczne	zaburzenia koncentracji uwagi, przestępczość oraz zaburzenia percepcji wzrokowo-przestrzennej

Klasyfikacje zaburzeń dyslektycznych

Heterogeniczność i kompleksowość etiologii dysleksji i trudności w uczeniu się ujawnia się bogactwem prób usystematyzowania objawów zaburzeń o charakterze dyslektycznym (por. Maurer, 1991; Kołtuska, 1990; Borkowska, 1996; Krasowicz, 1996). W związku z tym w dostępnej literaturze zarówno polskiej, jak i zagranicznej istnieje wiele klasyfikacji tych zaburzeń.
Klasyfikacja oparta na analizie błędów w czytaniu i pisaniu Boder (za: Kołtuska, 1990; Maurer, 1991; Krasowicz, 1996) wyróżnia trzy podtypy zaburzeń zdolności uczenia się:

Podtyp dysfoniczny, charakteryzujący się trudnościami w zakresie fonicznej analizy i syntezy słów, globalnym czytaniem słów, na podstawie ich obrazów graficznych, popełnianiem wielu błędów w czytaniu, pisaniu i wymawianiu.
Podtyp dyseidetyczny, który cechują trudności we wzrokowym ujmowaniu kształtów liter i wyrazów oraz w utrzymywaniu w pamięci ich obrazów.
Podtyp dysfoniczno-dyseidetyczny, alektyczny, któremu towarzyszą objawy charakterystyczne dla obydwu powyższych podtypów.

Rourke (za: Maurer, 1990) wyodrębnił następujące podtypy zaburzeń zdolności uczenia się:

Podtyp zaburzeń słuchowo-lingwistycznych (odpowiednik typu dysfonicznego), cechujący się niskim poziomem rozwoju sprawności językowych, opóźnieniem rozwoju mowy, zaburzeniami ekspresji słownej oraz wysokim ilorazem inteligencji badanych w Skali Niewerbalnej, a niskim w Skali Werbalnej.
Podtyp zaburzeń wzrokowo-przestrzennych (odpowiednik typu dyseidetycznego), charakteryzujący dzieci, które uzyskują wysoki iloraz inteligencji w Skali Werbalnej a niski iloraz inteligencji w Skali Niewerbalnej.
Podtyp zaburzeń sekwencji i pamięci słuchowej oraz przestrzennej (odpowiednik typu dysfoniczno-dyseidetycznego), obejmujący dzieci o nieznacznych różnicach ilorazu inteligencji w Skali Werbalnej i ilorazu inteligencji w Skali Niewerbalnej, które mają kłopoty zarówno z opanowaniem graficznych kształtów liter i wyrazów, jak też w analizie i syntezie fonologicznej słów oraz w rozumieniu pojęć.

Satz i Morris (za: Maurer, 1990) wyodrębnili natomiast pięć podtypów zaburzeń zdolności uczenia się:

Podtyp globalnych zaburzeń językowych, przy prawidłowych wynikach testów percepcyjno-wykonawczych.
Podtyp wybiórczych zaburzeń płynności słownej - specyficzny podtyp językowy.
Podtyp mieszany - z zaburzeniami we wszystkich badanych aspektach.
Podtyp wzrokowo-percepcyjno-motoryczny - z zaburzeniami funkcji pozajęzykowych.
Podtyp o normalnym profilu neuropsychologicznym, obejmujący zaburzenia nie ujawniające podłoża neurologicznego.

Lyon, Stewart i Freedman (za: Maurer, 1990) wyróżnili także pięć podtypów:

Podtyp wzrokowo-przestrzenny, związany z zaburzeniami w prawej okolicy ciemieniowo-potylicznej.
Podtyp zaburzeń językowych, związany z nieprawidłowym funkcjonowaniem drugorzędnych pól skojarzeniowych lewej półkuli mózgu.
Podtyp słuchowo-sekwencyjny - związany z zaburzeniami w lewym płacie skroniowo-ciemieniowym i ciemieniowym.
podtyp mieszany - związany z zaburzeniami w niższych okolicach czuciowych i skroniowo-czuciowych lewej półkuli.
Podtyp o normalnym profilu neuropsychologicznym, traktowany jako konsekwencja niekorzystnego układu czynników społecznych, motywacyjnych, emocjonalnych i pedagogicznych.

Obok klasyfikacji objawowych trudności w uczeniu się w literaturze istnieją także ciekawe próby usystematyzowania zjawiska dysleksji.
Gjessing (1982) wyróżnił następujące postaci dysleksji:

Dysleksję słuchową (ang. auditory dyslexia), objawiającą się trudnościami w różnicowaniu liter o podobnym brzmieniu, tj. spółgłosek dźwięcznych i bezdźwięcznych, np. b - p oraz niektórych samogłosek i - y - u, znaczącymi problemami w zakresie syntezy głosek, opuszczaniem liter w słowach o skomplikowanej pisowni.
Dysleksję wzrokową (ang. visual dyslexia), objawiającą się zbyt długim bazowaniem na wypowiadaniu na głos wyrazów, znaczącą skłonnością do fonetycznego zapisywania wyrazów, błędami w wymawianiu i czytaniu wyrazów przy jednoczesnej zdolności do zauważania błędów w pisowni.
Dysleksję słuchowo-wzrokową (ang. auditory-visual dyslexia), której objawami są symptomy wymienione w punktach 1 i 2.
Dysleksję emocjonalną (ang. emotional dyslexia), cechującą się nadmierną postawą lękową ucznia wobec czytania, tj. pedantycznym, powolnym czytaniem litera po literze w obawie przed popełnieniem błędu.
Dysleksję pedagogiczną (ang. pedagogic dyslexia), będącą wynikiem niewłaściwych metod nauczania czytania w szkole lub braku dojrzałości szkolnej.

Interesującą koncepcję zaburzeń dyslektycznych zaproponował Bakker (za: Bogdanowicz i Krasowicz, 1995).
Wyróżnił dwa typy dysleksji:

Dysleksję typu P (percepcyjną), objawiającą się wolnym, dokładnym czytaniem poprzez głoskowanie lub sylabizowanie z małą liczbą popełnianych błędów.
Dysleksję typu L (lingwistyczną), rozpoznawaną już we wstępnym okresie nauki czytania, cechującą się szybkim, niedokładnym czytaniem z dużą ilością popełnianych błędów.

Dyslektycy typu P mają według Bakkera nadmiernie rozwiniętą prawą półkulę, zwaną także percepcyjną, która jest za bardzo zaangażowana w proces czytania, a gorzej lewą półkulę. Koncentrują się oni przede wszystkim na formie wizualnej czytanego tekstu. Natomiast dyslektycy typu L od początku w procesie czytania uruchamiają lewą półkulę, zwaną także językową, lingwistyczną, z tego też względu ich czytanie jest bardziej oparte na doświadczeniu językowym, a nie na wyglądzie tekstu.
Zaprezentowane wybrane klasyfikacje i typologie zaburzeń dyslektycznych nie rozwiązują oczywiście problemu rzetelnego i trafnego diagnozowania dysleksji i innych trudności w uczeniu się. Nie kwestionują także istnienia, tzw. zamazanych zespołów objawowych (por. Pennington, 1991). Zaburzeń o charakterze dysleksji czy też innych trudności w uczeniu się nie można bowiem tak po prostu sklasyfikować, gdyż często współwystępują one ze sobą. Ułatwiają one jednak z czysto technicznych powodów ich usystematyzowanie, co może być przydatne dla klinicystów i diagnostyków.

Literatura

Bogdanowicz, M., Krasowicz, G. (1995). Diagnoza i leczenie dysleksji rozwojowej - neuropsychologiczna koncepcja D.J. Bakkera. Psychologia Wychowawcza, 2.
Borkowska, A. (1996). Typologie dysleksji - przegląd badań. Psychologia Wychowawcza, 2.
Gjessing, H.J. (1982). „Function analysis” of reading and writing behaviour: A methodological approach to improved research in reading disability. Dyslexia. Neuronal, Cognitive & Linguistic Aspects. Wenner - Gren Center International Symposium Series, 35, 3-16. Proceedings of an International Symposium held at the Wenner - Gren Center, Stockholm, June 3-4, 1980.
Kołtuska, B. (1990). Kryteria podziału zaburzeń dyslektycznych. Biuletyn Audiologii, T. II - 1- 4.
Krasowicz, G. (1997). Język, czytanie i dysleksja. Wyd. AWH AD.
Maurer, A. (1991). Modele wyjaśniania przyczyn trudności w nauce oraz uzasadniania możliwości przeciwdziałania im. Psychologia Wychowawcza, 5.
Pennington, B.F. (1991). Diagnosing learning disorders - Neuropsychological framework. The Guilford Press.