Wybrane aspekty przystosowania w okresie dojrzewania i dorosłości

Środowisko społeczne a nieprzystosowanie I

WYBRANE ASPEKTY PRZYSTOSOWANIA W OKRESIE DOJRZEWANIA I DOROSŁOŚCI

Burzliwe dojrzewanie. Mit czy fakt?

Istnieje przynajmniej ziarnko prawdy jeśli chodzi o stereotyp buntownika okresu dojrzewania. Okres od 12 do 14 roku życia cechuje się często ogromnymi zmianami (Douvan i Adelson, 1966; Petersen, 1980; Savin-Williams i Demo, 1984 za: Davidoff, 1987). Ludzie w tym wieku wykazują silne emocje a także zmienność nastrojów (Csikszentmihaly i Larson, 1984 za: Davidoff, 1987). Opierając się na licznych badaniach, można powiedzieć, że obraz buntownika, nie cechuje większości nastolatków. Daniel i Judith Offer (1975), na przykład, przebadali nastoletnich chłopców i ich rodziny, a na podstawie swoich badań wyodrębnili różne modele przystosowania. Około 25% badanych chłopców zakwalifikowano do modelu ciągłego rozwoju. Mając realistyczną ocenę samych siebie i duże poczucie humoru, chłopcy zaliczeni do tego modelu ogólnie byli szczęśliwi. Prawie 35% biorących udział w badaniach ujawniło model niestabilnego rozwoju. Pomimo okazywania złości i stosowania strategii defensywnych w przeciwstawianiu się stresom okresu dojrzewania, chłopcy ci, radzili sobie i byli dobrze przystosowani. 20% badanych przypominało młodzież zakwalifikowaną do grup ciągłego i niestabilnego rozwoju, ale wykazywało cechy nietypowe, które sprawiły, że trudno ich było gdzieś zaliczyć. Burzliwy stereotyp, zwany modelem wzburzonego rozwoju miał zastosowanie w odniesieniu do pozostałych 20% badanych. Często przejawiali oni zaburzenia emocjonalne i wymagali specjalistycznej pomocy (Davidoff, 1987 za: Gindrich, 2007).

Poszukiwanie tożsamości

Erikson zaobserwował, że ludzie w okresie dojrzewania szukają odpowiedzi na pytania: kim jestem?, czy to jest miejsce dla mnie?, co chcę robić w życiu? itp. Młode osoby muszą pogodzić wiele wizerunków siebie jako uczniów, przyjaciół, kolegów, liderów lub outsajderów, fanów jakiegoś zespołu rockowego lub piłkarskiego, zwolenników jakiejś idei czy religii, pracowników, mężczyzn lub kobiet oraz dokonać wyboru kariery zawodowej i stylu życia. Badania sugerują, że ludzie zmieniają poglądy o sobie w okresie wczesnego dojrzewania, własne "ja" ulega poszerzaniu o zawód, cele życiowe i ideały (Davidoff, 1987 za: Gindrich, 2007).

James Marcia przeprowadził wywiad z osobami kształcącymi się w szkole wyższej, określającymi swoje kryzysy i zaangażowanie w trzech dziedzinach: praca, religia i polityka. Wyodrębnił cztery modele radzenia sobie z kryzysami tożsamości, tzw. statusy tożsamości:

Zdecydowani całkowicie, cechujący się tożsamością przybraną (ang. foreclosures) - przyjęli bezkrytycznie standardy wyznawane przez innych, zwykle rodziców. Ich tożsamość nie rozwijała się harmonijnie wraz z innymi sferami osobowości.
Ludzie z pomieszaną tożsamością (dyfuzorzy, zmieszani, zagubieni), cechujący się dyfuzją tożsamości (ang. identity diffusions) - zmierzali bez celu w różnych kierunkach. Pomimo że nie udało im się odnaleźć zadowalających ról i ideologii, nie przejmowali się tym zbytnio.
Moratorium (ang. moratoriums) - doświadczają kryzysu tożsamości i nie przestają jej szukać. Po odrzuceniu wszystkich opcji, pozostają w stanie niepewności.
Zdobywcy, zwycięzcy, cechujący się tożsamością osiągniętą (ang. identity achievements) - jedynie oni wybrali filozofię i cele, które pozwalają na realizację talentów, zaspokajają ich potrzeby, pozwalają na wyrażanie uczuć i zachęcają do rozwoju (Davidoff, 1987 za: Gindrich, 2007).

Osiągnięcie poczucia tożsamości jest często długim i żmudnym procesem. Nawet w wieku 24 lat, duży procent ludzi jej nie osiąga. Młodzież, która nie uczęszcza do szkół wyższych, wydaje się ją uzyskiwać wcześniej niż nadal ucząca się.
Poszukując tożsamości, młodzi ludzie czasami reagują na gwałtowne zmiany w społeczeństwach industrialnych poczuciem niepewności i zagubienia. Nie jest niczym niezwykłym, odrzucenie celów określonych przez ustanowiony z góry ład społeczny (establishment) i poszukiwanie tożsamości w obrębie ruchów młodzieżowych. Kluczową cechą stylu punk jest np. wyłamanie się z głównego, dominującego trendu obowiązującego w danej dziedzinie. Punki odrzucają muzyczne, społeczne i intelektualne konwencje (Gindrich, 2007). Eksperymentowanie z alternatywnymi stylami życia jest uznawane za zgłębienie procesu poszukiwania własnej tożsamości (Hopkins, 1983) (Paul Conklin/Monkmeyer za: Davidoff, 1987). Elizabeth Douvan i Joseph Adelson stwierdzili wyraźne różnice płciowe w zakresie dylematów tożsamościowych w okresie dojrzewania. Dla chłopca autonomia, dochodzenie swoich praw, niezależność, osiągnięcia i odrębność miały kluczowe znaczenie. Dziewczęta wykazywały tendencję do osiągnięcia swojej tożsamości poprzez nawiązywanie kontaktów i znajomości. Często lekceważyły tożsamość zawodową, a chłopcy mieli skłonność do przywiązywania mniejszej wagi do relacji międzyludzkich. Współczesne ruchy feministyczne i spowodowane przez nie zmiany społeczne modyfikują istotę poczucia tożsamości. Zgodnie z nowymi wzorcami kulturowymi nastoletnie dziewczęta zorientowane na kształcenie mogą przyjmować męskie wartości, a mężczyźni żeńskie właściwości (Davidoff, 1987 za: Gindrich, 2007).

Wpływ rodziców na przystosowanie nastolatków

Nastolatki widzą swoje rodziny jako harmonijne a ich relacje z rodzicami jako dobre. Matka jawi się jako osobą ważniejsza w rozwiązywaniu ich problemów niż ojciec. Rodzice pełnią znaczącą rolę w poszukiwaniu przez nastolatków własnej tożsamości. W niektórych przypadkach czynią to przez zachęcanie do odkrywania rzeczywistości i tolerowanie asertywności i niezależności, które są wymagane, by ukształtować poczucie "ja". Często przekazują swoją własną wiedzę. Aspiracje, nastawienie do kariery, wartości polityczne i religijne oraz wzorce komunikacji interpersonalnej rodziców służą jako modele do naśladowania dla ich dzieci. Co więcej, aprobata i dezaprobata rodziców mogą mieć potężny wpływ na zachowanie dziecka i jego rozwój.

Cechy rodziców wpływają również na poziom zadowolenia z siebie nastolatków. Ich samoocena, szczególnie dziewcząt, jest częściowo uwarunkowania liczbą pochwał i krytycznych uwag pochodzących od rodziców. Zależy także od przyjętych modeli komunikacyjnych, dyscypliny i podejmowania decyzji w rodzinie. Nastolatki wykazujące tendencję do lubienia siebie pochodzą z domów, w których ojcowie i matki wyrażają pełne zaufanie i zainteresowanie nimi. Rodzice spełniają ich prośby, angażują je w podejmowanie decyzji i sprawy rodzinne oraz zachęcają do stopniowej niezależności, jednocześnie zachowując optymalne poczucie odpowiedzialności. Młodzi ludzie czują się mniej pewni siebie, kiedy rodzice wymagają bezwzględnego posłuszeństwa i wymuszają karność i dyscyplinę za pomocą gróźb i siły. Kiedy z kolei rodzice pozwalają na zbyt dużą swobodę, to także może prowadzi do problemów (Davidoff, 1987 za: Gindrich, 2007).

Wpływ rówieśników na przystosowanie nastolatków

W okresie dojrzewania ludzie zwracają się do koleżanek, kolegów, rówieśników w celu uzyskania wsparcia, wzmocnienia poczucia własnej wartości oraz określenia tożsamości. Dla większości młodzieży okres adolescencji oznacza poszerzenie zakresu kontaktów społecznych. Istota relacji z rodzicami zmienia się, a grupa rówieśnicza zaczyna zajmować centralne miejsce (Buysee, 1997 za: Gindrich, 2007). Wartościując opinie o sobie, nastolatki spędzają wiele czasu razem. Często dostosowują się do standardów grupowych. Presja grupy rówieśniczej jest szczególnie silna w okresie wczesnego dojrzewania i zaczyna słabnąć w wieku 14 lub 15 lat (Davidoff, 1987 za: Gindrich, 2007).

Nastoletni chłopcy i dziewczynki mają skłonność do kształtowania odmiennych układów społecznych. Grupy chłopców są duże i stabilne. Grupy takie są jednorodne w zakresie: pochodzenia etnicznego, sympatii i antypatii, zdolności i umiejętności. Chłopcy wydają się osiągać poczucie intymności przez dzielenie się doświadczeniami z innymi. Do męskich grup tożsamościowych w tym okresie zalicza się sportowców, konserwatystów, liberałów i żołnierzy. Te jasno określone grupy pomagają chłopcom osiągnąć indywidualną tożsamość przez wzmacnianie wartości, które wspiera grupa i osłabianie tych, które odrzuca (Davidoff, 1987 za: Gindrich, 2007).

Dziewczęta w okresie wczesnego dojrzewania częściej niż chłopcy przynależą do "paczek". Zwykle dziewczęta wchodzą w interakcje w parach i w grupach trzyosobowych, kultywując bliskie uczucia i osobistą wymianę informacji. Grupy nastoletnich dziewcząt są porównywane do grup wsparcia emocjonalnego. W żeńskich przyjaźniach widzimy skuteczną formę ćwiczenia umiejętności interpersonalnych, które są potem niezbędne do odgrywania dorosłych ról kobiecych.

W okresie późniejszego dojrzewania grupy mieszane stają się coraz bardziej powszechne. Każdy, kto narusza standardy grupowe lub ponosi całkowitą porażkę w relacjach z płcią przeciwną, może być wykluczony z poprzednio akceptującej go paczki. Z kolei nastolatek, który odnosi społeczny triumf, ma szansę wejść do grupy, która go kiedyś odrzucała.

Uwarunkowania popularności w grupach elitarnych, różnią się ze względu na płeć. W przypadku dziewcząt, pomyślność w osobistych relacjach jest najważniejsza. W jakiejś mierze ważne jest także funkcjonowanie szkolne. Sprawność fizyczna i wiedza o sporcie wydają się mieć kluczowe znaczenie dla chłopca. Nastoletni sportowiec jest szczególnie lubiany i podziwiany. Niezależnie od płci, przyjemna osobowość i atrakcyjny wygląd zwiększają popularność (Davidoff, 1987 za: Gindrich, 2007).

Rodzice czy rówieśnicy?

Ważną kwestią jest ustalenie czy rada udzielona nastolatkom przez rodziców jest wyżej przez nich ceniona niż porada rówieśników. W badaniach obejmujących 18.000 nastolatków z klas od 7 do 12, większość badanych uznała radę matek i ojców za bardziej wartościową niż ich koleżanek i kolegów. Rodzice stanowią istotne źródło wsparcia społecznego, kiedy są postrzegani przez młodzież jako osoby serdeczne i ciepłe emocjonalnie, empatyczne i pomocne. Jednak rówieśnicy w okresie adolescencyjnym też mogą być ważnymi dawcami wsparcia. Około 28% chłopców i 50% dziewcząt w badaniach Curtisa przyznało, że znajdowało się pod silnym wpływem poglądów rówieśników. W okresie gimanzjalnym wpływ rówieśników stopniowo osłabia lub wypiera oddziaływania rodziców. Młodzi ludzie ze szczególnie silnym poczuciem lojalności wobec przyjaciół są skłonni do pijaństwa, narkomanii, przestępczości. W codziennym życiu zarówno rówieśnicy, jak i rodzice zwykle mają swoje własne sfery władzy. Nastolatki radzą się matek i ojców w ważnych osobistych sprawach, a szukania rówieśników, kiedy mają kłopoty interpersonalne w "paczce" (Davidoff, 1987 za: Gindrich, 2007).

Seksualność, relacje heteroseksualne nastolatków

W okresie dojrzewania młodzi ludzie odkrywają zainteresowanie płcią przeciwną. Jackson sądzi, że obecnie większość 11- i 12-latków zna pojęcie seksualności (Jackson, 1975 za: Davidoff, 1987).

Ważnym aspektem seksualności jest umawianie się nastolatków na randki, co służy zarówno funkcjom rekreacyjnym, jak i kształcącym. W ten sposób nastolatki uczą się o swojej seksualności oraz o intymnych relacjach typu dawania i brania. Poprzez społeczne porównywanie, nastolatki uznają, że chodzenie na randki także przynosi wgląd w swoją własną osobowość, interpersonalne potrzeby oraz wartości płci przeciwnej. Przy wyborze partnerki na randkę, fizyczna atrakcyjność wydaje się być najważniejsza dla nastoletnich chłopców, przynajmniej początkowo. Kryteria nastoletnich dziewcząt uwzględniane przy wyborze partnera na randkę skupiają się wokół wartości interpersonalnych (zrozumienie, ciepło, lojalność, sympatia, podobanie się sobie w sensie stylu bycia, zachowania). Silne romantyczne więzi często kształtują się podczas okresu dojrzewania (Davidoff, 1987).

Nastolatki często wyrażają swoją seksualność najpierw w kontekście romansu, randki, a potem nawet w kontaktach seksualnych. Badacze twierdzą, że mniej niż 20% chłopców i 30% dziewcząt nie miało jeszcze stosunku seksualnego po osiągnięciu 20 roku życia. Do chwili zakończenia nauki w szkole średniej powyżej 85% nastolatków obojga płci jest aktywnych seksualnie (Davidoff, 1987 za: Gindrich, 2007).

W USA odsetek seksualnie aktywnych nastolatek, które zaszły w ciążę przed zawarciem związku małżeńskiego, wzrósł w latach 70. XX wieku, pomimo starań wielu z nich, by uniknąć ciąży. Niektóre nastolatki stosowały niepewne metody kontroli urodzeń, a inne używały środki antykoncepcyjne sporadycznie albo nie miało z nimi wcale kontaktu. Czynniki psychiczne, takie jak poczucie winy lub lęku wobec własnej seksualności, uczucia bezsilności i wyobcowania, niska samoocena i niepewność o przyszłość mogą także tłumaczyć ten wzrost liczby ciąż u nastoletnich. Inną przyczyną może też być brak świadomości seksualnej nastolatków, np. w USA są oni aktywne seksualnie w dużo młodszym wieku niż miało to miejsce w przeszłości. W przypadki większości młodych ludzi stosunek płciowy ma miejsce z jednym partnerem lub partnerką raz w miesiącu lub rzadziej. Mniej niż 4% dojrzewającej młodzieży nawiązuje stosunki seksualne z sześcioma lub więcej różnymi partnerami lub partnerkami (Davidoff, 1987 za: Gindrich, 2007).

Dorosłość

Wyzwania jakie stawia przed ludźmi dorosłość są bardzo podobne wszędzie na świecie. Od ludzi dorosłych wymaga się samodzielnego funkcjonowania i przejmowania odpowiedzialności za swoje działania, decyzje i dokonane wybory. W wielu społeczeństwach, przejście ze stanu dojrzewania do stanu dorosłości jest hucznie celebrowane. W krajach wysoce uprzemysłowionych, status dorosłości jest uzyskiwany stopniowo. Dla niektórych ludzi dorosłość zaczyna się w momencie uzyskania specjalnych przywilejów np. prawa do prowadzenia rodzinnego samochodu, spożywania alkoholu, głosowania w wyborach do parlamentu. Ukończenie szkoły średniej i wyższej jest także momentem przełomowym. Dla niektórych wyprowadzenie się od rodziców lub wyjazd z domu są istotnymi oznakami dorosłości. Dla innych osób dorosłość oznacza podjęcie pracy zawodowej, wstąpienie w związek małżeński lub urodzenie pierwszego dziecka.

Miłość i jej znaczenie w życiu człowieka

Jak sądzi, Arthur Reber (1985, s. 409):

„Psychologowie byliby prawdopodobnie mądrzejsi, gdyby wyzbyli się odpowiedzialności za analizę tego terminu "miłość" i pozostawili to poetom".

Miłość ujawnia się najczęściej darzeniem silną sympatią lub uczuciem (afektem) jakiegoś specyficznego obiektu lub osoby. Oznacza trwały sentyment wobec kogoś, pragnienie do przebywania z osobą kochaną oraz troskę o jej szczęście i zadowolenie. Takie jej rozumienie może ale, nie musi mieć seksualnego podłoża.

W teorii psychoanalitycznej zamiast nadziei na krystalizację znaczeniową, znajdujemy, według brytyjskiego analityka Rycrofta, "tak dużą trudność w zdefiniowaniu tego ulotnego znaczeniowo pojęcia". Pojęcie miłości jest stosowane różnorodnie jako np. jakikolwiek stan afektywny, który stoi w sprzeczności do nienawiści, pojęcie równoznaczne z pojęciem Eros i instynktowną siłą bliższą życiowym lub seksualnym popędom (Reber, 1985).

Używanie określenia "miłość" w sensie naukowym wywołuje różne rodzaje konfliktów, które wymagają odpowiedzi na trudne pytania. Po pierwsze, czy seksu i ekspresja seksualna; czy seks i ekspresja seksualna są podstawowymi komponentami miłości, czy też miłość może istnieć całkowicie bez seksu i ekspresji seksualnej? Po drugie, czy miłość jest wrodzoną, czy też nabytą reakcją emocjonalną? (Reber, 1985; s. 409).

Niezależnie od wieloznaczności pojęcia "miłość", konfliktów związanych z jej interpretacją naukową można stwierdzić, że człowiek nie może bez miłości istnieć, żywi się nią i ona nadaje sens jego całemu życiu (Gindrich, 2007).

LITERATURA

Davidoff, L.L. (1987). Introduction to Psychology. McGraw-Hill Book Company.

Gindrich, P. (2007). Psychospołeczne komponenty nieprzystosowanie. Wybrane zagadnienia. Wyd. UMCS.

Reber, A.S. (1985). Dictionary of Psychology. Penguin Books.