Zazdrość a nieprzystosowanie
Zachowanie antyspołeczne, zaburzenia osobowości, emocji i seksualności
ZAZDROŚĆ A NIEPRZYSTOSOWANIE
Rozważania terminologiczne
Zazdrość, czyli "zielonooki potwór", w terminologii Williama Szekspira, to uczucie występujące powszechnie. Zazdrość to zjawisko wielowymiarowe, powiązane z procesem socjalizacji człowieka oraz z psychologią ewolucyjną i teorią ewolucji (DeSteno i Salovey, 1996; de Silva, 1997; Harris, 2003). Najczęściej zazdrość definiuje się jako stan emocjonalny, który pojawia się u człowieka (kobiety lub mężczyzny), który ma poczucie, że ktoś lub coś zagraża zajmowanej przez nią/niego pozycji społecznej lub jej/jego związkowi, przy czym albo pozycja społeczna, albo związek z drugą osobą są przez nią/niego wysoce cenione. Zwykle zazdrość motywuje osobę do przeciwdziałania tej groźbie utraty kogoś dla niej ważnego i może sugerować podteksty seksualne, zwłaszcza wtedy, gdy dotyczy relacji seksualnej (Daly i in., Salovey, White i Mullen za: Buss, Larsen, Westen i Semmelroth, 1992). Czasami słowo "zazdrość" jest synonimem pojęcia "zawiść", pomimo że słowniki wyraźnie rozgraniczają ich znaczenie (de Silva, 1997 za: Gindrich, 2007). W przypadku zawiści, człowiek czuje się nieszczęśliwy z powodu tego, że ktoś ma coś, czego on nie ma. Natomiast w przypadku zazdrości człowiek jest zaniepokojony utratą czegoś, kogoś lub koniecznością dzielenia się czymś, kimś. Zazdrość jest silniej doświadczana niż zawiść, ponieważ jest uczuciem bardziej złożonym niż zawiść. Zazdrość może łączyć się ze strachem, niepokojem, złością, smutkiem a nawet nienawiścią. Jest także naturalną reakcją i pojawia się często przed ukończeniem przez dziecko 3. roku życia. Zazwyczaj zazdrość nie prowadzi do poważnych problemów dla jednostki lub innych ludzi, chociaż znane są przypadki zabójstw, innych aktów przemocy związanych z zazdrością (np. Otello uśmiercający swoją żonę Desdemonę z zazdrości) (de Silva, 1997 za: Gindrich, 2007).
Obraz kliniczny zazdrości. Zazdrość chorobliwa a zazdrość w sensie pozytywnym
Dla potrzeb klinicznych używa się często określenia "chorobliwa zazdrość". Pojęcie to różni się tym od innych dotyczących zazdrości, że zawiera w sobie przekonanie lub podejrzenie seksualnej niewierności partnera/partnerki. Przykładowo A jest przekonany/a, że B jego/jej partner/partnerka jest seksualnie niewierny/a. To sprawia, że jej/jego zazdrość staje się "chorobliwa". W psychiatrii w tym kontekście używa się określenia "syndrom Otello". Zazdrość Otella wobec żony była oparta na przekonaniu o jej niewierności. Jest to oczywiście zbyt wąska definicja chorobliwej zazdrości. Wyłącza ona osoby, które są zazdrosne o swojego partnera/partnerkę z innych powodów i którym przydałaby się terapia. Obszar semantyczny pojęcia "chorobliwa zazdrość" nie musi zawierać przekonania o seksualnej niewierności. Bardziej istotnym aspektem jest strach przed utratą partnera/partnerki lub jego/jej uczuć. Zazdrość jest ludzką reakcją, pociągającą za sobą nieprzystosowanie, wtedy kiedy powoduje dystres (cierpienie, ból psychiczny) u osoby zazdrosnej lub będącej podmiotem zazdrości oraz gdy zaburza funkcjonowanie związku (de Silva, 1997 za: Gindrich, 2007).
W DSM-IV mówi się o zazdrości związanej ze złudzeniami niewierności i określa się ją zaburzeniem urojeniowym zazdrości. Zespół ten stanowi tylko pewną podkategorię chorobliwej zazdrości. White i Mullen (de Silva, 1997 za: Gindrich, 2007) wyróżniają trzy kategorie zazdrości (2 i 3 stanowią przykłady zazdrości chorobliwej):
- Normalną zazdrość reaktywną.
- Patologiczną zazdrość reaktywną.
- Zazdrość symptomatyczną.
Zazdrość nie zawsze ma negatywny wymiar. Podczas terapii z parami małżeńskimi zazdrość czasami pojawia się jako coś pozytywnego lub pożądanego. Może ona stanowić pospolitą reakcję, postrzeganą jako oznaka miłości lub dbałości o osobę, którą się kocha. Power i Dalgleish (de Silva, 1997 za: Gindrich, 2007) uznają, że zazdrość jest "często funkcjonalna w zakresie służenia podniesieniu na wyższy poziom zdolności komunikacji i zrozumienia lub w zakresie umożliwienia jednostkom odczytywania własnych uczuć". Niekiedy partnerzy narzekają nawet na brak zazdrości u kochanej przez siebie osoby.
Zazdrość jako przejaw wadliwego przystosowania do życia małżeńskiego
Zazdrość może wiązać się z brakiem respektowania zasady wyłączności przez pary małżeńskie. W związkach małżeńskich lub wolnych przestrzega się zasady wyłączności pary małżeńskiej w kontaktach intymnych z innymi. Wyłączność ta dotyczy współżycia płciowego. Jej naruszenie jest uznawane za istotny powód zakończenia związku i stanowi prawną podstawę do rozwodu w wielu krajach. Jest ona uznawana za kwestię o znaczeniu fundamentalnym w kulturach monogamicznych. Podkreśla się, że dwóch partnerów może mieć niezgodne poglądy na temat wyłączności, co może prowadzić do zazdrości, nawet jeśli nie ma żadnych podstaw do podejrzewania niewierności lub doświadczania bliskości z udziałem osoby trzeciej. Ten brak spójności może odzwierciedlać różnice kulturowe, podkulturowe lub indywidualne. Dana osoba może sądzić, że obejmowanie przedstawiciela płci przeciwnej w przyjaznym powitaniu stanowi w pełni akceptowane zachowanie, podczas gdy, partner może uznać, że takie zachowanie istnieje wyłącznie pomiędzy nimi w intymnej relacji. Uścisk dłoni, pójście na obiad, dyskusja dotycząca spraw osobistych, wypicie razem herbaty, wymiana prezentów oraz wiele innych pospolitych zachowań stanowią często pola niezgodności w odniesieniu do wyłączności i mogą prowadzić do problemów. Czynnikiem powiązanym z wyłącznością jest priorytet w związku. Partner może czuć się zraniony przez sam fakt, że jego małżonek/małżonka stawia na pierwszym miejscu przyjaźń z inną osobą, nawet jeśli nie dochodzi do kontaktów intymnych. W konsekwencji pojawia się zazdrość (de Silva za: Gindrich, 2007).
Fenomenologia i terapia zazdrości
Zazdrość może obejmować emocje oraz zachowania partnerów (np. pretensje, narzekanie, żalenie się, wypytywanie, ograniczenie wolności, szpiegowanie w celu odnalezienia "dowodów" świadczących o niewierności partnera, kłócenie się (de Silva, 1997). Może to powodować dystres (dyskomfort, cierpienie) u osoby zazdrosnej i jej partnera. Sytuacja, w jakiej dochodzi do zazdrości, przejawia się czasami przemocą i groźbami (chorobliwa zazdrość oraz, tzw. zazdrość alkoholicza). Zazdrość może łączyć się z globalną jakością małżeństwa oraz z przeszłością osobistą partnera (poprzednie związki małżeńskie lub pozamałżeńskie partnera) (Reber, de Silva za: Gindrich, 2007). Terapia zazdrości może dotyczyć m.in. kontroli gniewu i obsesji niewierności partnera, rozwijania asertywności, komunikacji interpersonalnej w związku odnośnie, np. oceny współżycia, okoliczności towarzyszących zazdrości, korygowania błędnych nastawień poznawczych (de Silva, 1997).
Badania dotyczące zazdrości
Zazdrość jest powiązana z cechami osobowości, brakiem poczucia bezpieczeństwa i niskim poczuciem własnej wartości. W badaniach nad zazdrością najczęściej poddawaną eksploracji zmienną osobowościową było poczucie własnej wartości. Jednak uzyskane wyniki dotyczące związku między zazdrością i niskim poczuciem własnej wartości są raczej niespójne. Nie zawsze stwierdzano korelację między tymi zmiennymi. Ponadto czasami zazdrość była powiązana z poczuciem własnej wartości tylko u mężczyzn, a czasem tylko u kobiet. Bardziej przekonujący dowód istnieje w zakresie związku między zazdrością a neurotyzmem i lękiem. Są dowody na to, że osoby cechujące się stylami przywiązania, opartymi na braku poczucia bezpieczeństwa, ujawniają więcej zazdrości niż osoby, które mają styl przywiązania oparty na poczuciu bezpieczeństwa (Buunk, 1997 za: Gindrich, 2007).
Jest jeszcze jedna dodatkowa zmienna dotycząca doświadczeń wyniesionych z rodziny pochodzenia, którą należy rozważyć, badając wpływ zmiennych osobowościowych na zazdrość. Zmienną tą jest kolejność narodzin. Kolejność ta jest związana z osobowością, a badacze sugerują, że rywalizacja między rodzeństwem może stanowić czynnik inicjujący zazdrość występującą u dorosłych. Jednak trudno przewidzieć, czy dzieci urodzone jako pierwsze lub jako ostatnie będą bardziej zazdrosne. Można dowieść, że dla dziecka pierworodnego doświadczanie konieczności dzielenia się miłością i uwagą (pochodzącą od własnych rodziców) z młodszym rodzeństwem może prowadzić do większej zazdrości. Rodzice często bardziej inwestują swoje materialne i niematerialne środki w dzieci narodzone jako pierwsze, co oznacza, że dzieci młodsze muszą w dzieciństwie zabiegać o miłość i uwagę swoich rodziców. Postawa polegająca na ciągłej walce o zdobycie i zatrzymanie miłości drugiej osoby może silniej zakorzenić się w psychice dzieci później urodzonych niż urodzonych jako pierwsze. Jednak należy zauważyć, że analiza literatury na temat skutków kolejności ciąży dla funkcjonowania psychicznego dziecka prowadzi do sprzecznych wniosków. Istnieją nawet pewne dowody, że dzieci narodzone jako pierwsze są bardziej negatywnie traktowane przez rodziców, cieszą się mniejszym zainteresowaniem oraz, że dorośli, którzy są urodzili się jako pierwsze dzieci mają gorsze samopoczucie (Buunk, 1997 za: Gindrich, 2007).
W badaniach zazdrość jest określana jako negatywna reakcja w obliczu seksualnego zaangażowania partnera w kontakt z inną osobą (Buunk i Bringle za: Buunk, 1997; Harris, 2003). Zgodnie z tym twierdzeniem, wielu badaczy dokonywało operacjonalizacji pojęcia zazdrości przez pytanie ankietowanych, jak bardzo nerwowo zareagowaliby w sytuacji, gdyby partner nawiązał intymny kontakt z osobą trzecią. Jest to zazdrość reaktywna. Klinicyści, jak np. Hoaken uznają ją za zazdrość za zazdrość sprowokowaną (Buunk, 1997 za: Gindrich, 2007).
W badaniach Buunk poddano analizie dwa inne rodzaje zazdrości. Pierwszym z nich jest zazdrość ochronna, zapobiegawcza w której osoba reaguje zbyt intensywnie nawet na nieznaczne oznaki zainteresowania partnera osobą trzecią i zdobywa się na znaczny wysiłek, aby zapobiec intymnemu kontaktowi swojego partnera z tą osobą. Na przykład mąż może używać nawet przemocy, aby ograniczyć autonomię żony i w ten sposób uniemożliwić jej zdradę, co zaobserwowali Daly, Wilson i Weghorst. Co ciekawe, istnienie i utrwalanie się agorafobii (lęku przestrzeni) wśród kobiet może być związane ze skrajną zazdrością ze strony ich mężów. Podobne zjawisko jak zazdrość zapobiegawcza zostało nazwane zazdrością podejrzliwą (opisaną przez Bringle), behawioralną (opisaną przez Pfeiffer i Wong) oraz nieprowokowaną (opisaną przez Hoaken). Koncentracja na możliwości prawdopodobnego zaangażowania seksualnego i emocjonalnego partnera w kontakt z kimś innym, może także przyjąć formę bardziej skierowanej do wewnątrz zazdrości lękowej. Doświadczanie tego typu zazdrości polega na tym, że jednostka wyobraża sobie sceny, jak partner jest zainteresowany kontaktem z kimś innym, co prowadzi do większego lub mniejszego obsesyjnego lęku, zdenerwowania, podejrzliwości i zamartwiania się (Buunk za: Gindrich, 2007).
Ogólnie wyniki badań Buunk ujawniły, że zazdrość jest częściej dostrzegana u kobiet i mężczyzn o wysokim poziomie neurotyzmu, lęku społecznego, sztywności, wrogości oraz braku poczucia bezpieczeństwa. Zauważył też, że zazdrość występowała silniej u kobiet o niskim poczuciu własnej wartości oraz że dorośli urodzeni jako następne z kolei dzieci byli bardziej zazdrośni niż dorośli, którzy byli urodzeni jako pierwsi (Buunk, 1997 za: Gindrich, 2007).
Ciekawym aspektem w badaniach zazdrości są różnice między kobietami i mężczyznami. Odkrywając znaczenie płci dla przejawiania zazdrości w kilku kontekstach (niewierność, seksualność, erotyzm itp.) odwoływano się do teorii ewolucji, psychologii i fizjologii. Patrząc z perspektywy ewolucji, to raczej kobiecie groziła utrata wsparcia materialnego ze strony mężczyzny w dwóch sytuacjach. Żyjąc w monogamicznym związku małżeńskim, kobieta ryzykowała tym, że jej mąż będzie wspierał i hołubił jeszcze jakąś inną kobietę (kochankę), z którą miał romans (częściowa utrata wsparcia) lub też ryzykowała tym, że odejdzie on do innej kobiety (zupełna strata wsparcia). Natomiast, mając na uwadze związek małżeński poligamiczny, kobieta ryzykowała tym, że jej mąż będzie bardziej wspierał i hołubił inne kobiety (żony) oraz ich, a nie jej, dzieci. Buss in. założyli więc, że kobiety w porównaniu z mężczyznami mogą inaczej ujawniać zazdrość o partnera w obliczu możliwości utraty uwagi i wsparcia ze strony męża, czy partnera bez względu na rodzaj związku (monogamia, poligamia). Ponadto uznali oni, że kobiety i mężczyźni powinni różnić się nasileniem odczuwanego dystresu wywołanego seksualną i emocjonalną niewiernością partnera/partnerki (Buss i in., 1992, s. 251).
Badania Buss i in. ujawniły, że ponad dwa razy więcej mężczyzn niż kobiet byłoby silniej dotkniętych w sytuacji, w której partner byłby zaangażowany w związek z kimś innym (w przypadku niewierności emocjonalnej, psychicznej nie stwierdzono takiej różnicy). Badane kobiety przyznały zaś, że doświadczyłyby większego bólu psychicznego z powodu niewierności emocjonalnej partnera niż na skutek jego niewierności seksualnej (tzw. "skoku w bok partnera"), bez względu na to, czy były w stałym związku, czy nie. W przypadku badanych mężczyzn zanotowano istotną różnicę między tymi badanymi, którzy byli i tymi którzy, nie byli w związku intymnym. Ponad połowa mężczyzn, będących w stałych związkach, stwierdziła, że silniej przeżywaliby niewierność seksualną niż emocjonalną partnerki, przy czym 29% mężczyzn, którzy nigdy nie byli w takim związku, miała takie poglądy (Buss i in., 1992, s. 254). Wydaje się więc, że płeć różnicuje sposób przeżywania zazdrości. U mężczyzn silniej obecna może być zazdrość o partnerkę z powodu np. ewentualnego wystąpienia seksu pozamałżeńskiego. U kobiet zaś zazdrość o partnera częściej ulega zaognieniu pod wpływem niewierności emocjonalnej, psychicznej (bliskości emocjonalnej mężczyzny w relacji z inną kobietą). Prawidłowość ta została także potwierdzona w innych badaniach (por. Harris i Christenfeld, 1996). Ważne jest przy tym dostrzeżenie, że kobiety mogą nie być zainteresowane "scenariuszami wydarzeń stanowiących zdradę partnera", ponieważ wierzą w to, że ich partnerzy uprawiają tylko tzw. "seks bez miłości", a mężczyźni silniej przeżywają niewierność o podłożu seksualnym, ponieważ uważają, że współżycie płciowe ich partnerek z innymi mężczyznami, bez towarzyszącej niewierności emocjonalnej, psychicznej jest mało prawdopodobne (Harris i Christenfeld, 1996).
Jednak trafność obserwacji i interpretacji Buss i współpracowników oraz w pewnym sensie Harris i Christenfeld została podważona w badaniach na temat tzw. ewolucyjnego podłoża różnic płciowych w zakresie doświadczania zazdrości z powodu niewierności psychicznej i seksualnej (por. DeSteno i Salovey, 1996). Zaproponowano, tzw. hipotezę podwójnego ujęcia, zdjęcia (ang. double-shot hypothesis). Zgodnie z nią niektórzy ludzie są przekonani, że emocjonalna i seksualna niewierność nie stanowi zdarzeń niezależnych od siebie lub niepowiązanych ze sobą. Na skutek tego, podczas badania wybiorą oni ten rodzaj niewierności, który lepiej wyjaśnia istotę tego drugiego rodzaju zdrady, wtedy kiedy badacz poprosi ich o wskazanie, który typ niewierności uczyni ich bardziej zazdrosnymi o partnera. Na przykład, niewierność emocjonalna, może dla niektórych osób oznaczać, że niewierność o podłożu seksualnym już ma miejsce lub niebawem nastąpi. Mamy wtedy do czynienia z percepcją braku niezależności tych zdarzeń, która może łączyć się z płcią człowieka w niektórych grupach badanych. Kobiety częściej niż mężczyźni mogą spodziewać się, że emocjonalna niewierność ich partnerów oznacza powiązaną z nią seksualną niewierność (DeSteno i Salovey, 1996). Hipotezę tę potwierdzają wyniki badań uzyskane przez DeSteno i Salovey. Mając na uwadze istniejące kontrowersje, wyniki dotyczące istoty zależności między płcią badanych a zazdrością uzyskane przez Buss i in. można by lepiej zrozumieć przez uwzględnienie indywidualnych poglądów badanych i odwołanie się do analizy kowariancji niewierności seksualnej i emocjonalnej (por. DeSteno i Salovey, 1996).
Reasumując, można powiedzieć, że patologiczną, chorobliwą zazdrość będącą wskaźnikiem nieprzystosowania można wygaszać, stosując oddziaływania psychoterapeutyczne, które mają na celu stopniowe zwiększanie poczucia własnej wartości oraz poczucia bezpieczeństwa, a także sukcesywne zmniejszanie lęku społecznego, poziomu neurotyzmu i podejrzliwości.
Literatura
Buss, D.M., Larsen, R., Westen, D., Semmelroth, J. (1992). Sex differences in jealousy: evolution, physiology, and psychology. Psychological Science, 3, 251-255.
Buunk, B. P. (1997). Personality, birth order and attachment styles as related to various types of jealousy. Personality and Individual Differences, 23, 997-1006.
Gindrich, P. (2007). Psychospołeczne komponenty nieprzystosowania. Wybrane zagadnienia. Wyd. UMCS.
Harris, Ch.R., Christenfeld, N. (1996). Gender, jealousy, and reason. Psychological Science, 7, 364-366.
Harris, Ch.R. (2003). Factors associated with jealousy over real and imagined infidelity: an examination of the social-cognitive and evolutionary psychology perspectives. Psychology of Women Quarterly, 27, 319-329.
de Silva, P. (1997). Invited essay. Jealousy in couple relationships: nature, assessment and therapy. Behaviour Research and Therapy, 35, 973-985.
DeSteno, D.A., Salovey, P. (1996). Evolutionary origins of sex differences in jealousy? Questioning the "fitness" of the model. Psychological Science, 7, 367-372.