Zaburzenia odżywiania. Podstawowe problemy

Zaburzenia odżywiania

ZABURZENIA ODŻYWIANIA - PODSTAWOWE PROBLEMY

Zaburzenia odżywiania - terminologia

Zaburzenia odżywiania (w skrócie ED - ang. eating disorders) wpływają na sposób odżywiania oraz na postawy i odczucia, emocje wobec jedzenia. Zaburzenia odżywiania są uznawane za jednostki chorobowe, wymagające leczenia. Wszyscy czasem zmieniamy nasze nawyki żywieniowe. Czasami zmniejszamy ilość spożywanych posiłków lub przestrzegamy diety, aby schudnąć, a kiedy indziej jemy więcej, aby utyć. Takie czynności mogą być korzystne dla zdrowia i prowadzą do osiągnięcia idealnej wagi ciała. Jednak ludzie cierpiący na ED, ujawniają niezdrowe sposoby odżywiania. Mogą za dużo jeść i mieć nadwagę lub jeść za mało i mieć skrajnie wychudzoną sylwetkę. Czasami człowiek może jeść tak mało, albo może wcale nie jeść, że zaczyna głodować (co nazywamy anoreksją nervosa, czyli jadłowstrętem psychicznym). Można też jeść szybko w skrajnie dużych ilościach, a potem wymiotować, aby pozbyć się jedzenia (co nazywamy bulimią nervosą, czyli chorobliwym uczuciem głodu, wilczym głodem). Ponadto pacjent może nie kontrolować potrzeby nadmiernego jedzenia, często utrzymując skłonności do objadania się w tajemnicy (co nazywamy zaburzeniem odżywiania polegającym na objadaniu się, przejadaniu się (ang. binge eating disorder). Ludzie z ED mają również błędną percepcję własnej wagi ciała. Mogą wierzyć w to, że ważą za dużo, mimo że ważą mniej niż przeciętna osoba z ich typem sylwetki. Zaburzenia odżywiania mogą dotyczyć ludzi we wszystkich grupach wiekowych, etnicznych i społecznych. Stwierdza się je dużo częściej u kobiet niż u mężczyzn. Kobiety stanowią więcej niż 90% zdiagnozowanych przypadków ED. Bez odpowiedniej terapii i leczenia, ED mogą prowadzić do poważnej choroby a nawet śmierci. ED mogą zwiększyć ryzyko zachorowania na osteoporozę (odwapnienie kości) oraz sprzyjać występowaniu problemów kardiologicznych. Ludzie, którzy ujawniają ED mogą także mieć depresję i odczuwać lęk oraz mogą szukać ukojenia w alkoholu i narkotykach (Hendrick, 2002).

Kto znajduje się w grupie ryzyka zaburzeń odżywiania?

W USA i w innych krajach zachodnioeuropejskich kobiety znajdują się w grupie większego ryzyka zachorowania na ED niż mężczyźni. W USA sądzono, że ED występują jedynie u białych kobiet. Jednakże ostatnie badania ujawniły, że Afroamerykanki także ujawniają takie zaburzenia. Kobiety znajdują się w grupie większego ryzyka zachorowania niż mężczyźni z powodu dążenia za wszelką cenę do "idealnej sylwetki", często prezentowanej w mediach (w TV, magazynach ilustrowanych, filmach, w internecie). Prezentowanie w telewizji i w internecie szczupłej sylwetki jako najlepszej i najbardziej pożądanej może wpływać na świadomość dziewcząt i młodych kobiet. Przestrzegają one często rygorystycznej diety, aby wyglądać jak dziewczyny i kobiety, celebrytki, które oglądają w mediach. Presja jaką wywiera grupa rówieśnicza na to, by być szczupłą i odchudzać się może mieć także istotny wpływ. Dla kobiet wizerunek somatyczny lub to, w jaki sposób odczuwają, to jak wyglądają, mogą wpływać na odczucia, jakie mają wobec swojej wagi ciała. Brak akceptacji swojej sylwetki i wagi ciała, bycie otyłą i pragnienie bycia szczupłą mogą wprawić dziewczynę w stan większego zmartwienia wobec tego jak wygląda niż w związku z innymi kwestiami, takimi jak jej własne pomysły na życie. Czasami młode kobiety, które mają wagę ciała w normie lub nawet ważą mniej niż powinny, mogą uznawać, że są zbyt otyłe. Kobieta może także czuć, że to, w jaki sposób wygląda lub ile waży stanowi główny wymiar jej poczucia własnej wartości, samooceny. Ponadto dążenie do ideału piękna cielesnego przez "prezentowanie światu" doskonałej sylwetki stanowi, w przypadku kobiet, podstawowy warunek ich atrakcyjności dla mężczyzn (Hendrick, 2002).

Przyczyny zaburzeń odżywiania

Nie wiadomo na pewno co powoduje zaburzenia odżywiania. Badania koncentrują się na tym, w jaki sposób osobowość i środowisko mogą zwiększać ryzyko wystąpienia ED. Sądzi się, że ludzie z ED mają pewne wspólne cechy, takie jak niska samoocena (zaburzony, negatywny lub niezgodny z prawdą obraz siebie), poczucie bezradności, oraz lęk przed utyciem. Zaburzenia odżywiania pojawiają się w reakcji na stres, stanowiąc sposób radzenia sobie z nim. ED ujawniają się częściej w rodzinach osób płci żeńskiej niż męskiej. Badania ujawniają, że środowisko społeczne kobiety, w tym jej rodzina i przyjaciele, przyjaciółki mogą wpływać na to, w jaki sposób reaguje ona na swoją wagę ciała. Na przykład, częste rozmowy na temat zachowania szczupłej sylwetki i przestrzegania diety mogą wywierać presję na osobie, aby dążyła do tego, by być szczupłą. Uszczypliwe uwagi ze strony rodziny i przyjaciół, przyjaciółek z powodu nadwagi mogą prowadzić do niskiej samooceny oraz niezdrowego odżywiania się przez młode dziewczyny i kobiety. Co więcej, młodzi ludzie, którzy uprawiają sport lub wykonują czynności, które podkreślają szczupłą sylwetkę (taniec, biegi długodystansowe, gimnastyka) mogą być bardziej podatni na ED. Badania dotyczą także roli pełnionej przez czynniki genetyczne i organiczne w wyjaśnianiu genezy zaburzeń odżywiania. Badania sponsorowane przez National Institute of Mental Health koncentrują się na serotoninie, substancji chemicznej obecnej w mózgu, która może wpływać na odczuwanie wzmożonego apetytu i zdolność do kontrolowania impulsów i nastrojów. W grupach kobiet badacze chcą ustalić w jaki sposób ED mogą wpływać na pozom serotoniny we krwi oraz to, w jaki sposób mózg informuje ciało o poczuciu głodu i sytości. Na przykład, większość kobiet czuje się lepiej w odniesieniu do sytości i nastroju po jedzeniu. Jednak u kobiet z anoreksją niespożywanie posiłków może polepszyć nastrój lub zwiększyć zadowolenie z siebie. Wiedza na temat tego, w jaki sposób serotonina wpływa na zaburzenia odżywiania pomoże badaczom określić, które kobiety są bardziej zagrożone zaburzeniami odżywiania oraz umożliwi odnalezienie skuteczniejszych sposobów ich leczenia (Hendrick, 2002).

Podstawowe postaci kliniczne zaburzeń odżywiania oraz ich wpływ na stan zdrowia

Najczęściej spotyka się 3 postaci ED:

Anoreksja nervosa (psychiczna, w skrócie AN) - głodzenie się przez spożywanie minimalnej ilości posiłków lub niejedzenie. Jednostki z AN ujawniają większą lękliwość dotyczącą wagi ciała i sylwetki. W celu zachowania szczupłej sylwetki, jednostka może przestrzegać diety lub za dużo ćwiczyć. Przyjmowanie leków, preparatów, aby pozbyć się pożywienia z organizmu jest także czymś powszechnym. Kobiety z anoreksją mogą mieć nieregularne cykle miesiączkowe, albo nie mieć wcale miesiączek. Dziewczęta z anoreksją często mają okres później niż dziewczęta bez AN. Ludzie z tą chorobą mogą myśleć, że mają nadwagę, nawet wtedy kiedy są bardzo szczupli. Proces jedzenia staje się obsesją, albo czymś, o czym nie można przestać myśleć. Nawyki żywieniowe przybierają postać odbiegających od normy takich jak: unikanie produktów żywnościowych i dań, wybieranie specyficznych potrwa i spożywanie ich w małych ilościach lub skrupulatne odmierzanie porcji jedzenia. Osoby z AN mogą także mieć obsesję na punkcie ważenia się. AN może powodować takie same problemy, jakie zdarzają się podczas głodowania. Niejedzenie może powodować, że osoba staje się bardzo chuda, jej włosy i paznokcie stają się kruche, skóra staje się wysuszona, ma miejsce zatwardzenie, a czasami biegunka. Schorzenie to może też wpływać na ciśnienie tętnicze, powodując słabą anemię, może redukować przyrost masy mięśniowej, prowadzić do zatrzymania okresów menstruacyjnych oraz do puchnięcia stawów. Niedobór wapnia, z powodu stosowanej diety, umieszcza anorektyczki w grupie zwiększonego ryzyka wystąpienia osteoporozy w późniejszym okresie życia. Wielu ludzi z AN ujawnia depresję, niepokój oraz uzależnienie od alkoholu i narkotyków. Najbardziej poważne skutki patologiczne AN to "śmierć głodowa", ustanie akcji serca lub samobójstwo z powodu niskiego poczucia własnej wartości.
Bulimia nervosa (psychiczna, BN) - występuje wtedy, gdy jednostka spożywa skrajne ilości jedzenia, a potem wymiotuje, oraz przyjmuje środki farmakologiczne, aby pozbyć się jedzenia z organizmu. Nadmierne uprawianie sportu, wykonywanie ćwiczeń mogą także mieć miejsce w celu upewnienia się, czy nie zwiększyła się waga ciała po objedzeniu się. Osoby z BN nie mają żadnego poczucia kontroli nad objadaniem się. Choroba ta rozpoczyna się często w późniejszych nastoletnich latach lub we wczesnej dorosłości. Podobnie jak osoby z anoreksją, osoby z bulimią ujawniają skrajny poziom zamartwiania się, stresu, negatywnych emocji wobec jedzenia, wagi ciała i sylwetki. Wielu ludzi z BN objada się i oczyszcza organizm z pożywienia w tajemnicy oraz stale utrzymuje normalną wagę ciała. Dzięki takiemu zachowaniu, jednostka może często ukrywać chorobę latami. Poczucie wstrętu i wstydu po objedzeniu się są powszechne, podobnie jak poczucie ulgi po oczyszczeniu organizmu z jedzenia. Okresy nieumiarkowania w jedzeniu mogą zdarzać się raz lub dwa razy w tygodniu oraz nie rzadziej niż kilka razy dziennie. Mogą być powodowane depresją, nudą, złością, gniewem. Problemy zdrowotne wynikające z BN są przede wszystkim powiązane z zachowaniem równowagi elektrolitu (kiedy ilość sodu i potasu w organizmie są za duże lub za małe) oraz z powtarzającymi się zachowaniami polegającymi na objadaniu się. Obżarstwo powoduje, że w organizmie zmniejsza się ilość potasu, co może uszkodzić mięsień sercowy oraz zwiększyć ryzyko wystąpienia zawału serca. Częste wymiotowanie może doprowadzić do zapalenia przełyku i uszkodzenia zębów. Jeszcze jednym problemem spowodowanym BN są blizny na opuszkach palców spowodowane ich wpychaniem do gardła, aby spowodować wymioty, zmiany cykli menstruacyjnych i zanik popędu seksualnego. Ludzie z BN mogą wykazywać kłopoty w radzeniu sobie i kontrolowaniu impulsów, stresów, niepokoju. Mogą także ujawniać depresję, zaburzenie obsesyjno-kompulsywne (choroba, w której występują niepożądane myśli oraz zachowania, od których powtarzania nie można się powstrzymać) oraz inne choroby psychiczne. Problemy z alkoholem i narkotykami są także powszechne.
Zaburzenie polegające na objadaniu się (ang. binge eating disorder - BED) - występuje wtedy, kiedy jednostka nie potrafi kontrolować potrzeby nadmiernego jedzenia i często utrzymuje w tajemnicy swoje objadanie się. Ludzie z BED nie odczuwają kontroli podczas okresów, w których nadmiernie spożywają posiłki. Podczas objadania się, osoba może jeść dużo szybciej niż normalnie, może jeść do momentu aż poczuje dyskomfort, może jeść ogromne ilości posiłków kiedy nie jest głodna oraz może jeść w samotności. W przeciwieństwie do bulimii i anoreksji, pacjent nie próbuje pozbyć się z organizmu dodatkowego jedzenia przez wykonywanie czynności takich jak: wymiotowanie lub nadmierne ćwiczenia. Z tego powodu wielu osób z BED ma nadwagę. Człowiek może odczuwać wstręt, wstyd oraz poczucie winy podczas objadania się, co w konsekwencji prowadzi do tzw. ciągów przejadania się. Podobnie jak w przypadku anoreksji, pacjenci z BED mogą bać się utyć, mogą chcieć stracić na wadze oraz nie podoba się im ich ciało. BED często rozpoczyna się w późnym okresie adolescencyjnym lub we wczesnych latach dorosłości. Niektórzy eksperci utrzymują, że BED jest najbardziej powszechnym zaburzeniem odżywiania. Choroba często rozwija się wkrótce po skrajnej utracie wagi z powodu diety. BED może być trudnym schorzeniem do zdiagnozowania i może być mylone z innymi przyczynami otyłości. Ludzie z BED często cierpią na nadwagę, ponieważ utrzymują dietę wysokokaloryczną bez uprawiania ćwiczeń. Problemy medyczne są zbliżone, do tych, które wynikają z otyłości: wysokie poziomy cholesterolu we krwi, wysokie ciśnienie krwi oraz cukrzyca. BED zwiększa także ryzyko zachorowania na serce lub pewne rodzaje nowotworów. Ludzie z BED często cierpią także z powodu depresji (Hendrick, 2002).

Istnieją jeszcze dwa typy zaburzeń odżywiania. Pierwszym jest zaburzenie odżywienia o charakterze niespecyficznym, w skrócie EDNOS. Jest to nazwa zaburzeń odżywiania, których nie można zaliczyć do żadnej spośród trzech wyżej wymienionych. Ujawniając EDNOS osoba odbiega od normy w zakresie sposobu odżywiania się, ale nie ma wszystkich objawów, które są wymagane do diagnozy zaburzenia odżywiania. Na przykład, osoba z EDNOS może oczyszczać żołądek po jedzeniu, ale czyni to z mniejszą częstotliwością lub natężeniem niż ktoś, kto cierpi na bulimię. Bardziej powszechnym niż zaburzenia odżywiania jest schorzenie nazwane terminem zaburzone odżywianie się (ang. disordered eating). Ma ono miejsce kiedy osoba poddaje się diecie, folguje z jedzeniem lub opróżnia żołądek, ale nie robi tego tak często lub w tak skrajnym nasileniu, aby być zdiagnozowaną jak ujawniająca zaburzenie odżywiania. Osoba może zmieniać sposób, w jaki je, po doznaniu stresującego zdarzenia lub zapadnięciu na jakąś chorobę, przed ważnym wystąpieniem publicznym lub zdarzeniem w pracy lub przed występem w zawodach sportowych. Zaburzone odżywianie się może prowadzić do utraty lub zwiększenia się wagi ciała, ale rzadko wymaga terapii. Jednak zaburzone odżywianie się to stan chorobowy, a nie coś krótkotrwałego i powoduje stres, zmienia sposób, w jaki osoba odczuwa siebie lub to jak wygląda.
W związku z tym, że wielu ludzi z zaburzeniami odżywiania utrzymuje ten fakt w tajemnicy, ich schorzenia mogą pozostać niezauważalne przez długi czas, nawet latami. W przypadku anoreksji oznaki, takie jak skrajna utrata wagi ciała jest łatwiej zauważalna. Jednak osoba z bulimią, która może zachować normalną wagę ciała może skutecznie ukrywać swoją chorobę.

Oznaki anoreksji

Spożywanie tylko "bezpiecznych" artykułów żywnościowych, o niskiej zawartości tłuszczu i kalorii.
Ujawnianie dziwacznych rytuałów, zwyczajów podczas jedzenia, takich jak krojenie żywności na małe części lub skrupulatne odmierzanie porcji jedzenia.
Spędzanie większej ilości czasu na bawieniu się żywnością niż na jej spożywaniu.
Gotowanie i przygotowywanie posiłków dla innych ludzi bez jedzenia ich samemu.
Nadmierne ćwiczenie.
Zakładanie na siebie kilku warstw odzieży w celu ukrycia utraty wagi ciała, nadmiernie wychudzonej sylwetki (ubieranie się na cebulkę).
Spędzanie mniejszej ilości czasu w kręgu rodziny i przyjaciół.
Stawanie się coraz bardziej społecznie odizolowanym i tajemniczym człowiekiem.

Oznaki bulimii

Stawanie się coraz bardziej tajemniczym wobec żywności i jedzenia.
Spędzanie dużej ilości czasu na myśleniu i planowaniu następnego "wielkiego żarcia" .
Powtarzające się "wycieczki do toalety" po spożyciu posiłków.
Dokonywanie kradzieży żywności lub przechowywanie jej w dziwnych miejscach.
Nadmierne jedzenie, objadanie się, przejadanie się.

Oznaki syndromu objadania się

Stawanie się coraz bardziej tajemniczym wobec żywności i jedzenia.
Spędzanie dużej ilości czasu na myśleniu i planowaniu następnego "wielkiego żarcia".
Bardzo częste rozpoczynanie jedzenia w samotności.
Dokonywanie kradzieży żywności lub przechowywanie jej w dziwnych miejscach.
Nadmierne jedzenie, objadanie się, przejadanie się.
Doprowadzenie do nadwagi.
Stawanie się coraz bardziej społecznie odizolowanym, nieodczuwanie potrzeby wyjścia np. na miasto z rodziną lub przyjaciółmi (Hendrick, 2002).

Leczenie i terapia zaburzeń odżywiania

Zaburzenia odżywiania (ED) można leczyć, a pacjenta można przywrócić "zdrowej wadze ciała". Sukces w leczeniu zaburzeń odżywiania jest największy wtedy, kiedy zdiagnozuje się je możliwie jak najwcześniej i od razu, bezzwłocznie rozpocznie się terapię, leczenie. Im dłużej będą obecne dewiacyjne sposoby odżywiania się, tym trudniej będzie wyleczyć zaburzenie. Nieleczone ED mogą z czasem prowadzić do poważnych problemów zdrowotnych, a nawet śmierci. Nie istnieje jedna, najlepsza metoda leczenia tych złożonych zaburzeń. Większość ludzi z ED jest leczona przez zespół profesjonalistów zapewniających opiekę zdrowotną i otrzymuje opiekę medyczną, psychoterapię (czasami nazywaną "terapią słowną") oraz poradnictwo żywieniowe. Profesjonaliści, którzy zajmują się psychoterapią osób z ED mogą być terapeutami, psychologami, psychiatrami, pracownikami socjalnymi, pedagogami, doradcami żywieniowymi.
Wśród rodzajów terapii zaburzeń odżywiania wyróżnia się:

Terapię poznawczo-behawioralną (jej zadaniem jest zmiana sposobu, w jaki myśli o sobie człowiek i reaguje na sytuację, która sprawia, że jest on zaniepokojony lub lękliwy oraz ujawnia depresyjny nastrój).
Terapię rodzinną (jej zadaniem jest oddziaływanie np. środkami wpływu osobistego na system rodzinny jednostki w taki sposób, by osłabić źródło nadmiernej lękliwości osoby z zaburzeniami odżywiania przez modyfikację postawy nadmiernie chroniącej i nadopiekuńczej przejawianej przez rodziców lub współmałżonków).
Terapię grupową (jej zadaniem jest oddziaływanie na system grupy rówieśniczej - postawy kolegów, przyjaciół jednostki chorej w taki sposób, by osłabiać źródło większej lękliwości osoby z zaburzeniami odżywiania tj. przez modyfikację jej obsesyjnej postawy wobec jedzenia i wyglądu zewnętrznego, wagi ciała, sylwetki).
Terapię polegającą na treningu asertywności i budowaniu poczucia własnej wartości (jej zadaniem jest kształtowanie umiejętności odmawiania i stopniowe osłabianie wpajanego osobie z anoreksją lub bulimią poczucia bezwartościowości, niższości).
Terapię farmakologiczną (farmakoterapię) w warunkach szpitalnych lub poza-szpitalnych (stosowanie leków antydepresyjnych, przeciwlękowych) (Hendrick, 2002).

Zaburzenia odżywiania a zajście w ciążę

Kobiecie z ED może być dużo trudniej urodzić dziecko. Zaburzenie odżywiania może spowodować wczesny lub przedwczesny poród, co może prowadzić do komplikacji okołoporodowych. Kobiety z ED cechują się wysokim odsetkiem poronień w porównaniu z kobietami nieujawniającymi tych zaburzeń. Jeśli kobieta nie je wielu różnych zdrowych produktów żywnościowych podczas ciąży, ona i jej dziecko mogą ujawniać problemy zdrowotne. Najlepiej, w przypadku osoby z anoreksją, jest poddać się leczeniu przed zajściem w ciążę. Jednak jeśli zaburzenie odżywiania leczono i teraz wydaje się, że ustąpiło, to jego objawy mogą powrócić podczas trwania sytuacji stresowej związanej z ciążą. Duże znaczenie może mieć wsparcie ze strony rodziny, przyjaciół i profesjonalistów, tak aby przeciwdziałać depresji, lękliwości młodej matki z anoreksją (Hendrick, 2002).

Zaburzenia odżywiania, a trudności w uczeniu się

Z uwagi na fakt, że ED są powiązane z większą lękliwością, depresją można uznać, iż niektóre osoby mające anoreksję lub bulimię mogą także ujawniać trudności w uczeniu się. Na modelu diagnostycznego różnicowania trudności w uczeniu się Penningtona (por. P. Gindrich, 2002) lękliwość stanowi jeden z aspektów diagnozy w sferze emocjonalnej. Jednak nie dysponujemy badania, które pozwoliłyby na potwierdzenie związku między anoreksją, bulimią i zespołem BED a trudnościami w uczeniu się. Z niektórych badań wynika, że dziewczęta z anoreksją mają raczej wysokie, a nie niskie osiągnięcia szkolne. Niewiele wiadomo o innych rodzajach zaburzeń odżywiania (bulimii, zespole BED) w tym względzie.

LITERATURA

Hendrick, V. (2002). FAQ-Frequently Asked Questions about Eating Disorders adopted from National Institute of Mental Health and Department of Health and Human Services Office on Women's Health.
Gindrich P. (2002). Funkcjonowanie psychospołeczne uczniów dyslektycznych. Wyd. UMCS.