"Mechaniczna pomarańcza"

Zaburzenia w zachowaniu i zaburzenia osobowości w twórczości filmowej

PSYCHOPATIA I ANTYSOCJALNE ZABURZENIE OSOBOWOŚCI. ANALIZA PSYCHOPEDAGOGICZNYCH I SOCJOLOGICZNYCH WĄTKÓW PRZYKŁADZIE FILMU "MECHANICZNA POMARAŃCZA"

Wprowadzenie

Film pt. "Mechaniczna pomarańcza" jest przez wielu zaliczany do najlepszych w dorobku genialnego reżysera Stanley Kubricka, byłego fotografa. Sam Stanley Kubrick nakręcił wiele innych, znakomitych filmów np. "2001 - Odyseja kosmiczna", "Lśnienie", "Pełny magazynek", "Oczy szeroko zamknięte". Nie ma chyba sensu, pisać za dużo o samym reżyserze, ważniejsze jest to, że film p.t. "Mechaniczna pomarańcza" jest adaptacją powieści autorstwa Anthony'ego Burgessa pod tym samym tytułem (na rycinie okładka książki). Nie będzie także przedmiotem tego dyskursu jakość ekranizacji tej powieści tzn. w jakim stopniu film jest zgodny z jej treścią. Wystarczy jedynie zasygnalizować, że powieść Burgessa jest trudno przenieść na ekran człowiekowi, który nie zna języka rosyjskiego. Główni bohaterowie powieści: Alex, Pete, Georgie i Dim posługują się nietypową angielszczyzną, swoistą mową ulicy czy też slangiem. Burgess, opisując rzeczywistość Alexa i jego gangu, używa określeń pochodzących z języka rosyjskiego, co ciekawe, zapisanych zgodnie z zasadami transkrypcji obowiązującymi w języku angielskim, np. droogs - kumple, glazzies - oczy, voloss - włosy, litso - twarz, mesto - miejsce, skorry - szybko, veshches - rzeczy, deng - pieniądze, malchicks - chłopcy, chelloveck - człowiek, devotchka - dziewczyna, slooshy - słyszeć, govoreeting - rozmawiać, gazetta - gazeta, ptitsa - nieformalne, trochę obraźliwe, określenie ładnej dziewczyny w języku angielskim, np. wyrażenie: What a bird! można przetłumaczyć "Jaka laska!".

Analiza zaburzeń osobowości i zaburzeń zachowania występujących u Alexa

Alexander de Large, jasnooki blondyn - główny bohatera powieści Burgessa, ujawniał następujące zaburzenia:

Wczesne objawy zaburzeń zachowania, które pojawiają się u niego już przed 15 rokiem życia, a potem ulegają utrwaleniu, stanowiąc objawy antysocjalnego zaburzenia osobowości to: wagarowanie, czyli powtarzające się nieobecności na lekcjach (mama po powrocie z jednej nocnych eskapad mówi rano do Alexa: "Synku znowu nie idziesz do szkoły!" Alex odpowiada: "Mamo bańka mnie boli, nie chce mi się!"); przywłaszczenie mienia - kradzieże (scena, w której Alex otwiera szufladę w swoim pokoju, a w szufladzie widzimy bardzo dużo zabranych ofiarom, cykających zegarków; kradzież samochodu Durango); kłamstwo (Alex oszukuje rodziców, mówiąc, że nocami pracuje i zarabia pieniądze lub, że jest chory i dlatego nie chce iść do szkoły); agresja przejawiana w zachowaniach seksualnych (Alex dokonuje gwałtu żony pisarza); agresja przejawiana w zachowaniach społecznych (napady Alexa i jego gangu na pijaka, pisarza i jego żonę, samotnie mieszkającą kobietę; bójki gangu Alexa z innymi gangami, np. z gangiem Billy'ego Boya); włóczęgostwo (Alex przemieszcza się wraz ze swoim gangiem po całym Londynie, często bez celu); alkoholizm (Alex jest często uczestnikiem biesiad w Korova Milky Bar); impulsywność i brak umiejętności planowania (Alex żyje chwilą, przygodą, rozróbą, awanturą, często działa szybciej niż pomyśli); wysoki stropień kryminogenności (Alex dokonuje jako nieletni poważnych przestępstw, za które nie może jeszcze odpowiadać jak dorosły sprawca).
Objawy zespołu zaburzonego zachowania (CD), które można zaobserwować u Alexa to: dokonał kradzieży, nie będąc zauważonym przez ofiarę więcej niż jeden raz (kradzieże zegarków, samochodu); często kłamie, nie po to by uniknąć kary cielesnej (kłamanie w rozmowie z rodzicami, kuratorem sądowym); często wagaruje (Alex nie chodzi do szkoły od tygodnia); włamał się do czyjegoś domu, samochodu, budynku (np. włamanie do mieszkania samotnej kobiety); zmusił kogoś do czynów lubieżnych (gwałt żony pisarza); użył broni w więcej niż jednej bójce (Alex używa noża); często wszczyna bójki (bójka z gangiem Billy'ego Boya i ze swoim droogami); był fizycznie okrutny dla ludzi (skopanie pisarza).
Objawy osobowości psychopatycznej, które są wyraźnie widoczne u Alexa to: narcyzm (scena, w której Alex jest ślepo zapatrzony w odbicie swojej twarzy w lustrze i poprawia sobie rzęsy jak kobieta); manipulacyjność (Alex odgrywa w więzieniu rolę pokornego cielęcia, dobrego Samarytanina, porządnego, poczciwego, uczciwego i całkowicie odmienionego, nawróconego do Boga człowieka, a w rzeczywistości jest to tylko maska, pod którą kryje się nihilizm moralny, np. Alex mówi na temat przeczytanej w celi Biblii, stanowiącej przecież jedno z najważniejszych źródeł wartości moralnych we współczesnym świecie: "Biblia...w pierwszej części trochę nawalanek, bitew, potyczek, kataklizmów, ale ogólnie nuda..."); amoralność, zanik uczuciowości wyższej oraz empatii (Alex neguje sens moralności chrześcijańskiej, np. scena, w której widzimy Alexa odzianego w strój rzymskiego żołnierza, który biczuje Chrystusa dźwigającego krzyż); niezdolność do bliskich związków uczuciowych z innymi oraz promiskuitywizm (Alex uprawia seks z dwiema partnerkami, nie kierując się głębszym uczuciem przywiązania, miłością, lecz samą techniką i namiętnością, a panienki poznaje przypadkowo w Korova Milky Bar); brak samokrytycyzmu, nieliczenie się ze skutkami swojego postępowania i działanie na szkodę siebie samego (Alex nie zmienia się, pomimo że zostaje prawie na śmierć pobity przez byłych kumpli z gangu Pete'a, Dim'a, Georgie'go, którzy po jego wyjściu z więzienia, "zostali policjantami!" oraz starych pijaków i włóczęgów. Nie zmienia się także, gdy jest poddawany torturom akustycznym za pomocą IX Symfonii uwielbianego przez niego Ludwiga van B.), gdy po wizycie w domu rodzinnym dowiaduje się, że jego rodzice zaadoptowali nowego syna, gdy wyskakuje z okna, z zamiarem popełnienia samobójstwa. O tym, że osobowość Alexa w wyniku całej terapii bodźcami awersyjnymi, staje się jeszcze bardziej antagonistyczno-destruktywną i antysocjalną, przekonuje nas scena, w której leżący w klinice psychiatrycznej Alex, opisując poszczególne obrazki pokazywane przez psychiatrę, używa wulgarnych, agresywnych zwrotów i określeń na temat przedstawionych na nich zdarzeń); nieustraszoność - brak poczucia lęku społecznego (Alex jedzie z zawrotną prędkością skradzionym samochodem, powodując kolizje wielu aut na drodze).

"Mechanicza pomarańcza" - wieloaspektowość powieści i filmu

Plakat z filmu pt. Mechaniczna pomarańcza

Oto próba dokładniejszej prezentacji poszczególnych wątków i aspektów psychologicznych, pedagogicznych i społecznych poruszonych w powieści i filmie:

Postępowanie Alexa z jego gangiem odpowiada modelowi wyboru lub typu osoby wyjaśniającemu istotę zależności między uczestnictwem w gangu, przestępczością i spożywaniem narkotyków. Alex jest silną, charyzmatyczną osobowością przestępczą, która narzuca swoją indywidualną tożsamość gangowi. Alex potrafi podporządkować sobie kumpli, tak by byli mu posłuszni i bali się jego (scena, w której Alex zaczyna bić laską idących obok niego kumpli, tak, że w końcu wpadają do rzeki). Alex z pewnością mógłby być w takim samym stopniu antysocjalnie nastawiony do innych, nawet gdyby działał w pojedynkę. Miał bardzo silnie poczucie odrębności, niezależności w negatywnym znaczeniu. Nie był pospolitym psychopatą, lecz koneserem i wielbicielem muzycznego geniuszu - Ludwiga van Beethovena. Tym też różnił się znacząco od swoich kumpli, którzy byli zwykłymi, bandytami, pozbawionymi smaku artystycznego.
Ludwig Van Beethoven i Alex mieli ze sobą coś wspólnego. Ten pierwszy był wybitnym kompozytorem, geniuszem, nie zawsze potulnym i akceptowanym przez społeczeństwo, a Alex wybitnym psychopatą, geniuszem zła, manipulatorem i prowokatorem, działającym wbrew normom społecznym, obyczajowym.
Środowisko rodzinne, w jakim był wychowywany Alex, wygląda normalnie. Alex ma zarówno mamę, jak i tatę, którzy starają się spełniać swoje obowiązki rodzicielskie jak najlepiej. Jednak mały nie doświadcza żadnej kontroli rodzicielskiej, żyje jak chce, robi co chce, wraca do domu kiedy chce, a rodzice zawsze przyjmują go z otwartymi rękami. Rodzice Alexa to przedstawiciele angielskiej klasy średniej. Mama wygląda jak nastolatka (niebieskie włosy, młodzieżowy ubiór), ojciec ma poważny wygląd. Wydają się jednak mało kompetentni wychowawczo, gdyż są całkowicie nieświadomi tego, że ich dziecko ujawnia objawy nieprzystosowania społecznego. Komunikacja między rodzicami Alexa nie jest do końca właściwa, gdyż w zasadzie jego rodzice nie chcą za wszelką cenę dopuścić do sytuacji trudnych, stresogennych i chcą przede wszystkim unikać konfliktów. Przypominają małżeństwo pozbawione żywotności i wigoru. Ich miłość dawno wygasła, ale syna kochają w sposób szczególny, pozwalając mu na wszystko, tak że w końcu Alex zatraca poczucie granicy między dobrem a złem.
Film, według niektórych krytyków, nawiązuje do filozofii ruchu młodzieżowego, który przyjął dość pejoratywną nazwę tj. punk. Ujawnia się to przede wszystkim w wyczuwalnym negatywnym stosunku reżysera do wszelkich instytucji tj. państwa, policji, telewizji, rządu, Kościoła. Alex staje się ofiarą wielkiej manipulacji struktury państwowej. Zostaje wybrany przez rząd spośród innych przestępców. Jest poddany terapii awersywnymi bodźcami, mającej go odmienić i ukształtować jako dobrego, pozbawionego agresji, kierującego się w życiu altruizmem człowieka. Następuje zamiana ról społecznych - Alex z agresora i zadającego cierpienie zamienia się w bezradną jak dziecko ofiarę. Na skutek celowych działań państwa i mediów, prania mózgu społeczeństwo zaczyna nawet współczuć Alexowi, zapominając o fakcie, że zabił on kobietę. Ostrej krytyce poddano również policję. Otóż, dawni kumple z gangu stają się policjantami, którzy w sposób okrutny męczą i torturują Alexa, mszcząc się za swoje krzywdy na będącym na wolności Alexie, bijąc go po ciele pałkami i podtapiając w dużym pojemniku z wodą. Dostało się także Kościołowi. Przymusowa ewangelizacja w więzieniu nie daje żadnego rezultatu, a chłopak udaje z pełnym cynizmem, nawróconego chrześcijanina, jednak w głębi duszy wciąż kieruje się nienawiścią (scena, w której Alex jako rzymski żołnierz biczuje Chrystusa dźwigającego krzyż).
Film stanowi głos w dyskusji nad sensem resocjalizacji. W zasadzie epilog nie nastraja pedagogów resocjalizacyjnych, optymistycznie do życia. Alex niestety nie daje się zresocjalizować. Jego osobowość psychopatyczna jest odporna na terapię. Terapia awersywnymi bodźcami odwołującymi się do przemocy fizycznej i seksualnej, mająca na celu obrzydzić mu agresję - pranie mózgu, nie przynosi rezultatu. Alex staje się jednak takim samym człowiekiem jak był przed 15 rokiem życia: podłym, okrutnym, przesiąkniętym dogłębnie nienawiścią do innych, amoralnym, cynicznym i asocjalnym. Być może nie osobowość Alexa jest tutaj przyczyną, ale sama terapia, która przypominała tresurę zwierzęcą. Z drugiej strony należy się jednak zastanowić nad tym, czy jednostki pokroju Alexa w ogóle zasługują na jakąkolwiek terapię? Czy nie powinni np. być do końca swoich dni odizolowani od ludzi, gdyż stanowią dla nich zbyt duże zagrożenie?
Film uwidacznia przepaść międzypokoleniową, tzn. różnice między ludźmi młodymi i starymi w zakresie wyznawanych wartości, stylu życia, itd. Młodość zawsze przecież stała w sprzeczności do starości i vice versa. Scena, w której kilkunastu starców bije, nie mogącego nic zrobić młodego Alexa, dobitnie pokazuje jak starość może mścić się na młodości za: depresję starczą, syndrom opuszczonego gniazda (Gdy dzieci odeszły życie dla starych, schorowanych ludzi, gdy w dodatku nie mają jeszcze wnuków, często traci sens), niedobory finansowe i biedę (Ogromne wydatki na indywidualną ochronę zdrowia. Bez stosownych, często bardzo kosztownych, mając na względzie wysokość emerytury, leków ludzie nie dożyliby do określonego wieku mając różne schorzenia, które wymagają farmakoterapii), izolację społeczną i porzucenie (Są ludzie, którzy zawdzięczają wszystko, bądź prawie wszystko rodzicom, a na starość dzieci zupełnie się nimi nie zajmują, oddając ich do domu starców, domów spokojnej starości. Czasami, w skrajnych sytuacjach, starzy rodzice stają się nawet bezdomnymi lub żebrakami).
Alex - narrator mówi dziwnym językiem, który jest obcy większości Anglików, czytających powieść Anthony'ego Burgess'a. Jest to rosyjski angielski. Wiemy, iż więźniowie często posługują się grypserą, a punki swoistym slangiem, co bardzo trafnie oddał Autor w swojej powieści, a Kubrick w nakręconym przez siebie filmie. Język slangu jest przejawem asocjalności subkultury, gangu, sekty czy też innej grupy społecznej, mającej swoje własne normy i obyczaje często stojące w sprzeczności do ogólnie akceptowanych przez społeczeństwo.
Film "Mechaniczna pomarańcza" cechuje się swoistym klimatem, jak z resztą inne filmy Kubricka np. "Lśnienie". W zasadzie można mówić o bogato eksponowanej muzyce Ludwiga Van Beethovena, a w szczególności "Odzie do Radości" ubarwiającej to, co widzimy na ekranie. Sceny agresji i przemocy przypominają groteskę, farsę czy też tragikomedię. Rolę życia (Alex) zagrał w tym filmie Malcolm McDowell.