Agresja rodzeństwa

Środowisko społeczne a nieprzystosowanie II

AGRESJA RODZEŃSTWA

Wprowadzenie

Relacje społeczne rodzeństwa mają duże znaczenie dla przystosowania jednostki. Jednak problemy w relacjach między rodzeństwem spotykają się z mniejszym zainteresowaniem badaczy niż inne relacje w rodzinie. Rozpoznanie uniwersalnych prawidłowości życia rodzinnego jest trudne. Powodem jest zmienność mikrosystemu rodzinnego w zakresie m.in. struktury formalnej, kolejności urodzeń, różnicy wieku między rodzeństwem, płci, cech somatycznych czy też osobowościowych jej członków. Jednak relacje społeczne rodzeństwa można uznać za wyjątkowe. Toman (za: Kahn i Monks, 1997) stwierdził, że kolejność urodzin rodzeństwa wyjaśnia od 10% do 20% wariancji w zakresie różnic dotyczących zachowania i zainteresowań społecznych oraz indywidualnych preferencji. Dysfunkcjonalność relacji między rodzeństwem może zaś prowadzić do poważnych problemów psychicznych. Często istnieją one wtedy, gdy rodzice nie zapewniają dzieciom odpowiedniej opieki. Na przykład, rodzice alkoholicy mogą w sposób negatywny wpływać na relacje między dziećmi, zwiększając poziom ich rywalizacji. W rodzinie z chorobą alkoholową rywalizacja może przekształcić się w przemoc, dominację i różne formy wykorzystywania (Jesse za: Kahn i Monks, 1997). Natomiast dzieci z zaburzeniami odżywiania mają rodziców, którzy czują się tak bardzo zagrożeni przez kształtujące się relacje między ich dziećmi, że zniechęcają je do budowania więzi i rozwijania poczucia intymności (Roberts za: Kahn i Monks, 1997).

Agresja rodzeństwa jako forma przemocy rodzinnej

Agresja w relacjach między rodzeństwem jest najczęstszą formą przemocy w rodzinie, lecz temat ten jest raczej rzadko podejmowany. Delikatniejsze przejawy agresji rodzeństwa są tak powszechne, że często nie są uznawane za poważny problem. Bywają nawet uznawane za coś normalnego. Badania wskazują zaś, że dla dziecka urodzonego jako pierwsze, narodziny jego młodszego brata lub siostry jest często dla niego silnym przeżyciem i dystresem (napięciem psychicznym). To napięcie może mieć związek z zaburzeniami snu, problemami z dbałością o higienę własnego ciała, płaczliwością, negatywizmem wobec matki oraz społecznym wycofaniem, zamykaniem się w sobie. Z niektórych badań wynika, że negatywizm był powiązany z późniejszymi konfliktami między rodzeństwem, ale miało to miejsce w przypadku wycofania społecznego i zamykania się w sobie rodzeństwa (Dunn i in. za: Kahn i Monks, 1997). Agresja wobec młodszego rodzeństwa może przybierać formę nie tylko przemocy emocjonalnej, ale i różnych działań antyspołecznych takich jak: otrucie, okaleczenie ciała lub nawet zabójstwo (Gill za: Kahn i Monks, 1997). W badaniach Strausa i współpracowników, wzięły udział 733 rodziny z dwojgiem dzieci, które miały od 3 do 17 lat. Dzieci te w okresie 1 roku ujawniły następujące zachowania: 16% pobiło brata lub siostrę, 0,8% groziło rodzeństwu nożem lub pistoletem a 0,3% użyło pistoletu lub noża podczas kłótni z rodzeństwem (Straus i in. za: Kahn i Monks, 1997). Okazuje się, że młodsze rodzeństwo, które jest na niższym poziomie socjalizacji, jest bardziej agresywne niż starsze. Ponadto młodsze rodzeństwo z powodu mniejszej siły fizycznej jest częściej notowane jako ofiara nadużyć. Odsetek przypadków użycia noża lub pistoletu przez siostrę lub brata wzrósł z poziomu 2,6% w grupie przedszkolaków do poziomu 6,5% w grupie młodzieży ze szkół średnich (Straus i in. za: Kahn i Monks, 1997). Zabójstwo rodzeństwa jest często dokonywane bez poczucia większej skruchy u agresora. W 1965 r. 3% wszystkich zabójstw w Nowym Jorku stanowiły morderstwa dotyczące rodzeństwa (Bard za: Kahn i Monks, 1997). Ważnym aspektem dla zrozumienia genezy agresji wobec rodzeństwa są zaburzenia zachowania. Schachar i Wachsmuth (za: Lahey i in., 1997) wykazali, że zarówno dzieci z zespołem ODD, jak i CD ujawniły więcej trudności w relacjach z rodzeństwem i rówieśnikami niż dzieci z grupy bez ODD i CD. Ponadto grupa badana dzieci z zespołem CD miała mniejszą zdolność do radzenia sobie z negatywnymi, bolesnymi doświadczeniami w relacjach społecznych niż dzieci z dwóch pozostałych grup. Poza zaburzeniami zachowania należy także uwzględnić wiele innych zmiennych takich jak: płeć i wiek dzieci, model interakcji społecznych w rodzinie.

W okresie 1 tygodnia, ankietowani rodzice z 49 rodzin naliczyli w sumie 131 konfliktów w relacjach między rodzeństwem, prowadzących do agresji i przemocy (Steinmetz za: Kahn i Monks, 1997). Rodzice w tych rodzinach pracowali poza domem, zatem podane przez nich informacje odnośnie liczby konfliktów w relacjach rodzeństwa mogą być nieprecyzyjne. W badaniach 360 dzieci w wieku od 5 do 6 lat, mających jednego brata lub siostrę, rodzice zanotowali, że 28,4% często kłóciło się, 36% kłóciło się czasami a 35,5% rzadko doświadczało kłótni (Koch za: Kahn i Monks, 1997).

Znaczenie płci

Roscoe i in. (za: Kahn i Monks, 1997) zbadali czynniki poprzedzające wystąpienie przemocy w relacji między rodzeństwem, zachowania stanowiące przemoc i interakcje antagonistyczne, sposób rozwiązywania konfliktów, który najczęściej stosowano oraz zależność między płcią rodzeństwa a typem negatywizmu. Stwierdzili więcej podobieństw niż różnic w zakresie płci. Jednak ustalono, że chłopcy częściej stosowali siłowe rozwiązanie, a dziewczęta częściej przyjmowały postawę obojętności w sytuacjach konfliktowych w relacjach z rodzeństwem. W badaniach opierających się na obserwacji rodzeństwa tej samej płci, Abramovitch i in. (za: Kahn i Monks, 1997) stwierdzili, że chłopcy częściej przejawiali agresję fizyczną niż siostry. W diadach rodzeństwa różnej płci nie zarejestrowali oni różnic pod względem płci w zakresie stopnia przejawianej agresji. Ich późniejsze badania dotyczące diad (par) rodzeństwa mieszanych i homogenicznych (jednorodnych) pod względem płci wykazały różnice (Abramovitch i in. za: Kahn i Monks, 1997). W poprzednio wymienionych badaniach 360 dzieci w wieku od 5 od 6 lat z jednym bratem lub siostrą Koch ujawnił, że dzieci pierworodne rzadziej przejawiały gotowość do zachowania spokoju wtedy, kiedy ich rodzeństwo było płci męskiej. Chłopcy urodzeni jako drudzy w kolejności częściej kłócili się z niewiele od nich starszą siostrą niż z niewiele od nich starszym bratem. Minett i in. (za: Kahn i Monks, 1997) stwierdzili, że oszukiwanie, agresja i dążenie do dominacji, przewagi częściej cechowały zachowania dzieci w relacji z rodzeństwem tej samej płci (relacje typu: brat-brat lub siostra-siostra) niż z rodzeństwem płci przeciwnej (relacje typu: brat-siostra lub siostra-brat).

Znaczenie wieku

Minnett i in. (za: Kahn i Monks, 1997) stwierdzili, że dzieci w wieku od 7 do 8 lat częściej były agresywne wobec rodzeństwa w zbliżonym do nich wieku niż wobec rodzeństwa znacznie od nich starszego. Furman i Buhrmeister (za: Kahn i Monks, 1997) zanotowali, że rodzeństwo, między którym istniała niewielka różnica wieku, cechowało się większą konfliktowością niż rodzeństwo o dużej różnicy wieku. Rodzeństwo postrzegało starsze dzieci tej samej płci jako bardziej władcze niż płci przeciwnej. Młodsze rodzeństwo częściej uważało, że ich starsze rodzeństwo było bardziej faworyzowane przez rodziców. Inne badania wskazują, że starsze dzieci inicjują zarówno antagonistyczne, jak i prospołeczne zachowania dużo częściej niż młodsze rodzeństwo (Abramovitch i in. za: Kahn i Monks, 1997). Inni badacze stwierdzili, że im dzieci są starsze, tym tendencja do jawnego doświadczania przemocy jako środka służącego do rozwiązywania konfliktów maleje (Steinmetz; Straus i in. za: Kahn i Monks, 1997).

Stabilność objawów agresji rodzeństwa

W celu zbadania ciągłości i stabilności zachowań agresywnych w relacjach między rodzeństwem z punktu widzenia rozwojowego Stillwell i Dunn (za: Kahn i Monks, 1997) zbadali zainteresowanie dzieci nowo narodzonym rodzeństwem, zachowanie dzieci wobec tego samego rodzeństwa 14 miesięcy po jego urodzeniu (agresywne lub pozytywne) oraz zachowanie wobec rodzeństwa, gdy osiągnęło ono wiek 6 lat. Wyniki tych badań sugerują, że jakość początkowego zachowania dziecka urodzonego jako pierwsze wobec młodszego rodzeństwa jest dodatnio skorelowana z jego zachowaniem 3-4 lata później. Gully i in. (za: Kahn i Monks, 1997) zbadali w jaki sposób rodzeństwo przyczynia się do występującej w późniejszym okresie przemocy. Uzyskane przez nich wyniki pokazują, że przemoc rodzeństwa, w szczególności pełniącego rolę jej sprawcy, może mieć silniejszą moc predyktywną w zakresie późniejszego działania jako dorosły agresor niż jakakolwiek inna interakcja w rodzinie. Bank i Kahn (za: Kahn i Monks, 1997) wyraźnie podkreślają, że brak właściwej opieki rodzicielskiej w sposób dramatyczny zwiększa prawdopodobieństwo wystąpienia agresji w relacjach między dziećmi, rodzeństwem.

Modele interakcji społecznych w rodzinie dotyczące agresji i przemocy rodzeństwa

Poziom agresji w relacjach między rodzeństwem zwiększa się wraz ze wzrastającą liczebnością dzieci w rodzinie oraz ze zmniejszaniem się dostępności wychowawczej rodziców. W takiej sytuacji rodzeństwo musi samodzielnie rozwiązywać własne konflikty (Bank i Kahn za: Kahn i Monks, 1997). Przegląd pięciu studiów indywidualnych przypadków rodzeństwa cechującego się wysokim poziomem nadużyć ujawnił, że rodzice charakteryzowali się następującymi cechami:

Byli rozwiedzeni lub żyli w separacji.
Ich wzajemne relacje cechowała duża konfliktowość.
Jeden spośród małżonków, rodziców ujawniał objawy psychopatologii lub przemoc wobec męża, żony.
Nie interesowali się dziećmi.

Matki były często osobami społecznie odizolowanymi i brakowało im właściwego systemu wsparcia. Green zauważył, że we wszystkich pięciu przypadkach rodzeństwo agresywne, stosujące przemoc także było ofiarą nadużyć oraz zwykle było jedynym dzieckiem i dzieckiem pierworodnym wtedy, gdy brat lub siostra, będący jego ofiarami, przyszli na świat. Ich matki były dla ich niedostępne emocjonalnie, wtedy, gdy skupiały się na tym, jakimi dysponowały środkami wychowawczymi, mając na uwadze ich młodsze dzieci (Green za: Kahn i Monks, 1997). Felson i Russo (za: Kahn i Monks, 1997) zbadali, czy rodzice mogą wywierać wpływ na agresywne interakcje między rodzeństwem przez karanie dzieci. Przyjęli hipotezę, że kiedy dochodzi do zatargów, kłótni i konfliktów w relacjach między rodzeństwem, chłopcy, którzy kłócą się z siostrami będą częściej karani przez rodziców wtedy, gdy są dziećmi dużo starszymi od swojego rodzeństwa. Wyniki potwierdzają te hipotezy. Pokazują także, iż kiedy dziecko jest 4 lata starsze od rodzeństwa, to jest karane za przejawianie agresji, podczas gdy młodsze rodzeństwo nie jest. Agresja okazuje się także częstszym zjawiskiem wtedy, kiedy brat lub starsze rodzeństwo było karane. W badaniach Loeber i Tengs (za: Kahn i Monks, 1997) matki agresywnych dzieci były mniej zgodne, cechowały się mniejszą koherencją.

Z kolei w badaniach 174 agresywnych chłopców i ich rodzin, McCord i in. (za: Kahn i Monks, 1997) stwierdzili następujące fakty:

Rodzice chłopców odrzucali, karali ich lub grozili im.
Kontrola rodzicielska chłopców była nieskuteczna (matki ujawniały albo nadmierną kontrolę albo niedobór kontroli lub cechowały się niskim poziomem dążenia do samokontroli).
Miał miejsce brak właściwej opieki.
Model rodzicielskich oddziaływań był niezgodny z normami społecznymi.
Związek między rodzicami cechował się dużą konfliktowością, brakiem wzajemnej oceny, chłodem emocjonalnym, niezadowoleniem z pełnionych ról rodzicielskich.

W badaniach mało licznej grupy 10 rodzeństwa cechującego się nadużyciami, Rosenthal i Doherty (za: Kahn i Monks, 1997) zaobserwowali trzy sytuacje:

Rodzice stale byli sprawcami nadużyć w swoich relacjach z dzieckiem, dziećmi.
Zachowanie rodziców wynikające z ich niskiej świadomości społecznej przyzwalało na to, by nadużycia w rodzinie, których sprawcami było rodzeństwo dziecka, dzieci, były nadal akceptowane.
Rodzice widzieli w ich dziecku pełniącym rolę agresora w relacjach z rodzeństwem, kogoś będącego dawniej sprawcą przemocy w ich życiu.

Podsumowanie

Reasumując, można uznać, że agresja rodzeństwa jest problemem, który może ulegać zaognieniu pod wpływem niekorzystnych, awersywnych, patologicznych czynników całego mikrosystemu rodzinnego (przemoc domowa, przemoc w rodzinie, rozpad rodziny). Dużego znaczenia nabiera jakość samego środowiska rodzinnego, w którym wychowuje się dziecko. Wysoka jakość rodziny może stanowić przysłowiowy parasol ochronny dla dziecka i jego rodzeństwa w obliczu kryzysu, stresu, konfliktu czy też negatywnego wpływu innych środowisk.

LITERATURA

Kahn, M.D., Monks, G. (1997). Sibling relational problems. W T.A. Widiger, A.J. Frances, H.A. Pincus, R. Ross, M.B. First, W. Davis (eds.), DSM-IV Sourcebook, Vol. 3, APA, 693-712.

Lahey, B.B., Loeber, R., Quay, H.C., Frick, P.J., Grimm, J. (1997). Oppositional defiant disorder and conduct disorder. W T.A. Widiger, A.J. Frances, H.A. Pincus, R. Ross, M.B. First, W. Davis (eds.), DSM-IV Sourcebook, Vol. 3, APA, 189-210.