Uzależnienie od substancji psychoaktywnej a rodzina

Zaburzenia w zachowaniu, zachowania problemowe i ryzykanckie

UZALEŻNIENIE OD SUBSTANCJI PSYCHOAKTYWNEJ A ŚRODOWISKO RODZINNE

Dzieci rodziców alkoholików są szczególnie zagrożone alkoholizmem. Ryzyko wystąpienia alkoholizmu u dzieci alkoholików, w porównaniu do dzieci nie-alkoholików wyraża się w stosunku od 1,5:1 do 9:1 w zależności od różnorodnych czynników środowiskowych i genetycznych (Russell, 1990 za: Havey i Dodd, 1995). Literatura na temat dzieci alkoholików (Black, 1981, Woititz, 1983 za: Havey i Dodd, 1995) sugeruje, że wszystkie dzieci alkoholików znajdowały się także w grupie ryzyka różnorodnych trudności społecznych i emocjonalnych.

Jakie zmienne różnicują osoby, które doświadczyły negatywnych skutków alkoholizmu swoich rodziców od tych, które nie mają takich doświadczeń? Kilka badań sugeruje, że zmienne w obrębie środowiska rodzinnego mogą być powiązane ze zmiennymi osobowościowymi, które sprawiają, że daną osobę można zaliczyć do grupy ryzyka (Rogosch, Chassin i Sher, 1990 za: Havey i Dodd, 1995). Moos i Billings (za: Havey i Dodd, 1995) stwierdzili wyższe poziomy niepokoju, lęku i depresji wśród dzieci alkoholików w porównaniu z dziećmi rodziców nienadużywających alkoholu i wśród dzieci nie-alkoholików. Ponadto rodziny z problemem alkoholowym ujawniły mniejszą zgodność, koherencję oraz większą konfliktowość niż rodziny bez problemu alkoholowego. Roosa, Beals, Sandler i Pillow (za: Havey i Dodd, 1995) uznali alkoholizm za przewlekłą chorobę, które może wpływać na środowisko opiekuńczo-wychowawcze.

Wyniki uzyskane przez Havey i Dodd (1995) wyraźnie ujawniły, że zmienna, która najbardziej różnicowała badanych adolescentów, którzy pili alkohol lub brali narkotyki od tych, którzy nie czynili tego były przykre zdarzenia mające miejsce w środowisku rodzinnym. Do przykrych zdarzeń mających miejsce w środowisku rodzinnym zaliczono m.in. sytuacje społeczne, które opisywały następujące twierdzenia kwestionariusza: "Mama i tato kłócili się w twojej obecności"; "Twoi sąsiedzi źle mówili o twoich rodzicach"; "Widziałeś jak Twój rodzic zataczał się po pijanemu"; "Musiałeś iść po rodzica do knajpy, bo się upił". Badani mający kontakt z alkoholem i narkotykami uzyskali w tych badaniach niższe wyniki niż niepróbujący alkoholu i narkotyków w zakresie kompetencji szkolnej, a wyższe w zakresie problemów społecznych. Istnieje więc u tych badanych, którzy pili lub brali narkotyki zależność między przykrymi zdarzeniami w domu rodzinnym, kompetencją szkolną a problemami społecznymi. Ponadto dzieci alkoholików opisywały swoje środowisko rodzinne jako będące miejscem większej liczby negatywnych zdarzeń, mniejszej liczby pozytywnych wrażeń, większej konfliktowości i mniejszej zgodności (koherencji). Dzieci alkoholików rzadziej także wychowywały się w rodzinach pełnych, a częściej w niepełnych, zrekonstruowanych lub częściej miały opiekunów żyjących w konkubinacie, czy też rodziców, którzy uczęszczali do szkoły wyższej lub właśnie ją ukończyli. Uzyskane przez Havey i Dodd (1995) wyniki są zgodne z istniejącą literaturą badawczą. Wielu badaczy (Bennett i Wolin, 1986; Clair i Genest, 1987; Werner, 1986 za: Havey i Dodd, 1995) podkreślało znaczenie zmiennych środowiska rodzinnego w kształtowaniu się problemów przystosowawczych i alkoholowych wczesnej dorosłości. Inni badacze (np. West i Prinz, 1987; Windle, 1990 za: Havey i Dodd, 1995) uznają, że problemy alkoholowe ujawniane przez dzieci alkoholików mogą być bardziej bezpośrednio powiązane z niekorzystnymi i stresogennymi warunkami życiowymi niż z samym alkoholizmem rodziców.

Wpływ rodzeństwa jest też ważną zmienną w badaniach nad etiologią uzależnień od narkotyków w rodzinie. Prawdopodobnie ma on znaczenie nie tylko w przypadku uzależnienia od narkotyków, ale także alkoholu. Na przykład Needle i in. (za: Kahn i Monks, 1997) stwierdzili, że nastolatki mające starsze rodzeństwo biorące narkotyki, częściej także ich używały niż nastolatki, których starsze rodzeństwo nie stosowało narkotyków. Wyniki tych badań wskazują na to, że starsze rodzeństwo stanowi bardziej istotny niż rodzice model do naśladowania a młodsze rodzeństwo mające starszego brata lub siostrę, którzy stosują substancje psychoaktywne, może także częściej i wcześniej ich używać. Brook i in. (za: Kahn i Monks, 1997) zanotowali również, że starsi bracia mieli większy wpływ na branie narkotyków przez ich młodsze rodzeństwo. Przypuszczalnie, w okresie dojrzewania, starsze rodzeństwo wywiera nawet większy wpływ niż rówieśnicy, nakłaniając swoje siostry lub braci do nadmiernego stosowania narkotyków lub leków. Warto także zapoznać się z nieco zaniedbanym tematem, tj. agresją rodzeństwa.

LITERATURA

Havey, J.M., Dodd, D.K. (1995). Research and commentary. Children of alcoholics, Negative life events and early experimentation with drugs. Journal of School Psychology, 33, 305-317.

Kahn, M.D., Monks, G. (1997). Sibling relational problems. In Widiger T.A., Frances A.J., Pincus H.A., Ross R., First M.B., Davis W. (eds.), DSM-IV Sourcebook, 3, 693-712.