Zabójstwo na podłożu seksualnym
Zachowanie antyspołeczne, zaburzenia osobowości, emocji i seksualności
ZABÓJSTWO NA PODŁOŻU SEKSUALNYM
Wprowadzenie
Dążenie do zabicia podmiotu własnego seksualnego pragnienia jest cechą przede wszystkim mężczyzn. Wybitny angielski pisarz William Shakespeare rozumiał to dążenie w następujący sposób:
„Gdy poznam smak pierwszego grzechu, to popełnienie następnego będzie tylko kwestią czasu: morderstwo jest tak bliskie żądzy, jak płomień dymowi”.
Inny pisarz Eliot ponownie podkreśla znaczenie tego ukrytego pragnienia w swoim poemacie pt. Sweeney Agonists:
„Widziałem mężczyznę, gdy zabijał dziewczynęKażdy mężczyzna może zabić dziewczynęKażdy mężczyzna musi, pragnie, chceChoć raz w życiu, zabić dziewczynę” (Eliot, 1963).
Anonimowa osoba, przypuszczalnie młody człowiek, napisał natomiast na ścianie toalety w Los Angeles:
„Wszystkie kobiety to ku... (z wyjątkiem mojej mamusi)”.
Maksyma ta przekonuje nas o tym, że znaczenie matki w życiu każdego człowieka jest ogromne, a zarazem, informuje nas także i o tym, że pozostałe poza własną matką, kobiety stanowią dla faceta jedynie obiekty zaspokajania potrzeb płciowych i z powodu swojej rozwiązłości seksualnej są po prostu ku.... Wypowiedź ta może być charakterystyczna dla przestępców dokonujących zabójstw o podłożu seksualnym, którzy wszystkie kobiety, z wyjątkiem swojej matki, traktują w sposób instrumentalny. Jednak nasza wiedza na temat skrajnego przejawu seksualnej agresji, tj. zabójstwa o podłożu seksualnym jest wciąż za mała, choć od ponad stu lat to zjawisko jest przedmiotem zainteresowania psychiatrii; psychologii; socjologii i kryminologii.
Terminologia
Zabójstwo seksualne to celowy proces zabicia jakiejś osoby, podczas wykonywania czynności seksualnej przez sprawcę mordu. Ta definicja jest zgodna z innymi, takimi jak ta zaproponowana np. przez Douglas, Burgess, Burgess i Ressler w 1992 roku. Głosi ona, że:
„zabójstwo na tle seksualnym pociąga za sobą element płciowy będący podstawą dla sekwencji czynów prowadzących do śmierci ofiary i zawiera wiele komponentów, które są najważniejsze dla definiowania tego zjawiska” (Meloy, 2000 za: Gindrich, 2007).
Po pierwsze, zabójstwo lub celowe, a także nieumyślne zabicie kogoś ma kilka znaczeń prawnych i może obejmować szerokie spektrum terminów od morderstwa dokonanego z premedytacją począwszy, a na nieumyślnym zabójstwie skończywszy. Ponadto zakres możliwych, kryminologicznych cech podkreśla różnorodność myśli i emocji, które mogłyby towarzyszyć takiemu czynowi: od dokładnego zaplanowania zabójstwa o podłożu seksualnym na dni lub tygodnie przed zdarzeniem do impulsywnego, dokonywanego z furią zabójstwa podczas zbliżenia seksualnego, być może przyspieszonego przez opór ofiary i zatrucie alkoholem sprawcy. Po drugie, podjęcie czynności seksualnej przez sprawcę oznacza wielką różnorodność przedziałów czasowych i form aktywności seksualnej, które mogą być brane pod uwagę w każdym indywidualnym przypadku mordu na podłożu seksualnym, np. kiedy pojawia się czynność seksualna sprawcy przed zgonem, czy po śmierci ofiary, i co było istotą tej czynności?. Różnorodne zachowanie w sferze seksualnej może pojawić przed, w trakcie lub po zabójstwie a zachowanie to może oznaczać świadome fantazjowanie, fizjologiczne podniecenie, masturbację lub penetrację (oralną, analną lub pochwową) ciała ofiary. Zachowanie seksualne może być także symbolicznie wyrażane, często uwarunkowane gniewem i ciekawością sprawcy, np. przez okaleczenie narządów płciowych ofiary (Meloy, 2000).
Epidemiologia zjawiska
Zasadniczy odsetek zabójstw na podłożu seksualnym jest nieznany. Aczkolwiek, na podstawie danych pochodzących z Uniform Crime Reports opracowanych przez FBI w 1996 roku (tabela 1) można powiedzieć, że procent morderstw związanych z seksem był z roku na rok w USA coraz niższy. Spadała liczba gwałtów, pozostałych przestępstw seksualnych oraz czynów o charakterze prostytucji.
Tabela 1. Morderstwa na tle seksualnym a inne morderstwa popełnione w USA w latach 1991-1995
1991 | 1992 | 1993 | 1994 | 1995 | |
Gwałt | 132 | 138 | 115 | 78 | 79 |
Pozostałe przestępstwa seksualne | 47 | 34 | 28 | 41 | 30 |
Prostytucja | 20 | 32 | 18 | 14 | 9 |
W sumie | 199 | 204 | 161 | 133 | 118 |
W sumie morderstwa | 21676 | 22716 | 23180 | 22084 | 20043 |
Procent morderstw związanych z seksem | 0.91 | 0.89 | 0.69 | 0.60 | 0.58 |
Pierwsze badania nad zabójstwem na podłożu seksualnym
Pierwsze wyniki badań empirycznych dotyczące zabójstwa na tle seksualnym zawarto w pracy pt. Psychopathia Sexualis, wydanej w 1886 roku przez niemieckiego psychiatrę Richarda von Krafft-Ebing - profesora Uniwersytetu w Wiedniu. Praca ta, pojawiając się w kilka lat po głośnej sprawie najbardziej znanego przypadku seryjnego zabójcy na tle seksualnym "Kuby Rozpruwacza", pozostaje wciąż najbardziej znaczącą ze względu na szczegóły kliniczne opisujące nielosową próbkę zawierającą różnorodne przypadki zabójstwa na podłożu seksualnym. Richard von Krafft-Ebing pisał, na przykład, na temat seryjnego zabójcy seksualnego Vincenza Verzeni:
„28 sierpnia 1871 roku, zamężna kobieta, Figeni - wiek 28 lat, poszła w pole rano. Gdy nie powróciła do 8.00, jej mąż zaczął jej szukać. Znalazł jej nagie ciało z licznymi ranami, leżące na polu, ze znamieniem rzemienia wokół szyi. Jej brzuch był rozcięty, tak że wychodziły z niego wnętrzności” (von Krafft-Ebing).
Pisał też o tym przestępcy tymi słowami:
„Odczuwałem niedającą się wyrazić słowami rozkosz w wieszaniu kobiet doświadczających w wyniku erekcji mojego członka w ich pochwach seksualnej przyjemności. Przyjemnością było nawet jedynie powąchać, jak pachną kobiece ubrania. Odczuwałem dużo więcej przyjemności podczas ich wieszania niż podczas masturbacji” (von Krafft-Ebing) (Meloy, 2000 za: Gindrich, 2007).
Wizerunek zabójcy seksualnego i jego ofiar
Większość zabójstw o podłożu seksualnym jest dokonywana przez mężczyzn. Pierwsze zabójstwa mają miejsce przed ukończeniem przez sprawców 30 roku życia. Większość ofiar zabójców seksualnych stanowią kobiety nieznane wcześniej sprawcy. Ofiary są zwykle przedstawicielami takiej samy rasy jak sprawca. To co jest niezwykłe, mając na uwadze zabójstwo o podłożu seksualnym widziane z perspektywy relacyjnej, to fakt, że przestępstwo to jest podobne do innych parafilii, a niepodobne do innych zbrodni cechujących się skrajną przemocą. Niektóre osoby z parafilią celowo wybierają nieznajome osoby (na przykład te, które preferują ekshibicjonizm, oglądanie aktywności seksualnej innych ludzi - voyeurisme) podczas gdy, większość jednostek, których przemoc nie ma charakteru seksualnego wybiera ofiary spośród osób bardzo dobrze im znanych lub intymnie z nimi związanych (Meloy, 2000 za: Gindrich, 2007).
Obraz zabójstwa na podłożu seksualnym. Typologie
Behavioral Sciences Unit przy FBI zaproponował typologię zbrodni zwanej zabójstwem na podłożu seksualnym, w której mówi się o dwóch kategoriach tego zjawiska, tj. o zabójstwach zaplanowanych i niezaplanowanych (tabela 2).
Tabela 2. Cechy charakterystyczne zabójstw na podłożu seksualnym zaplanowanych i niezaplanowanych (źródło: Meloy, 2000 za: Gindrich, 2007)
Zaplanowane | Niezaplanowane |
|
|
Zabójstwo na podłożu seksualnym widziane z perspektywy psychiatrycznej i kryminologicznej
Niezaplanowane i zaplanowane zabójstwo na podłożu seksualnym może łączyć się z wieloma zaburzeniami psychotycznymi, np. z katatymią. W tym przypadku leżący u jej podłoża konflikt emocjonalny stwarza psychiczne napięcie, które jest uwalnianie przez czyn gwałtowny. W swojej formie najostrzejszej, katatymia prowadzi do zachowania seksualnego, wybuchowego i zabójczego. Jest wtedy nazywana przez FBI z języka niemieckiego atakiem Blitz. Zaplanowane zabójstwo na podłożu seksualnym zwykle pociąga za sobą zachowanie obsesyjno-kompulsywne. Większość sprawców morderstw na podłożu seksualnym nie ujawnia zaburzeń psychotycznych, np. seksualnego sadyzmu (por. Meloy, 2000 za: Gindrich, 2007). Natomiast nie wyklucza się obecności u nich zaburzeń nastroju, uzależnień od narkotyków i alkoholu. W zasadzie wszyscy sprawcy zabójstw na podłożu seksualnym ujawniają cechy osobowości narcystycznej (poczucie ważności, majestatyczności i emocjonalnego odłączenia) i psychopatycznej (drapieżność, okrucieństwo wobec innych, seksualny sadyzm, kłamliwość i manipulowanie innymi). Fantazjowanie pełni kluczową rolę szczególnie w zaplanowanym zabójstwie na tle seksualnym.
Brittain (Meloy, 2000 za: Gindrich, 2007) przywołując cechy osobowościowe przestępców seksualnych, pisze:
„Przestępca taki jest zwykle marzycielem o bardzo bogatym, aktywnym życiu wyobrażeniowym. Wyobraża on sobie sadystyczne sceny, a potem odgrywa je przy dokonywaniu swoich zabójstw” (Brittain).
Zabójstwa na tle seksualnym cechują się modusem operandi czyli programem, planem działania i sygnaturą. Program działania ma charakter dynamiczny i zmienny. Służy realizacji celów praktycznych, ukryciu tożsamości sprawcy (np. stosując prezerwatywę podczas gwałtu ofiary, zabójca uniemożliwia spermie przeniknięcie do ciała ofiary i zapobiega rozpoznaniu śladów za pomocą kodu DNA). Odzwierciedla rytualny lub symboliczny komponent zabójstwa seksualnego, a także nagradza wybujałą wyobraźnię erotyczną sprawcy. Pozostawienie sygnatury, znamienia na ciele ofiary, jest bodźcem wywołującym seksualne podniecenie (np. sprawca, tak jak chirurg, usuwa brodawkę z piersi ofiary po jej zamordowaniu).
Osoby w wieku adolescencyjnym dokonują zabójstwa na podłożu seksualnym tak samo często jak dorosłe. Nastoletni sprawcy zwykle ujawniają zaburzenia zachowania lub psychozę. Najczęściej jest to paranoja. Typowa ofiara zabójcy seksualnego jest płci żeńskiej oraz reprezentuje tę samą rasę co sprawca. Mieszka niedaleko sprawcy i jest 10 lat od niego starsza. Ofiara zostaje zwykle zaatakowana w swoim domu. Tam jest kilkakrotnie gwałcona, cięta nożem i okładana jakimś narzędziem zbrodni (np. pałką), co prowadzi do jej śmierci. U sprawców zabójstw seksualnych często odnotowuje się inne parafilie. Prentky i in. (Meloy, 2000 za: Gindrich, 2007) zanotowali u nich: ekshibicjonizm, wojeryzm, fetyszyzm oraz transwestycyzm.
Przyczyny zabójstw na podłożu seksualnym
Udział anomalii neurobiologicznych w dokonywaniu zabójstw na podłożu seksualnym jest pierwszym nurtem w badaniach. Langevin i in. (Meloy, 2000 za: Gindrich, 2007) stwierdzili nieprawidłowe zapisy tomograficzne w mózgu częściej u seksualnych zabójców niż u zabójców nieseksualnych. Zaobserwowali u nich także podwyższony poziom testosteronu. Gratzer i Bradford zanotowali "neuronalne nieprawidłowości" u 55% seksualnych sadystów. Uznaje się, że większość osób, które dokonują zabójstw na podłożu seksualnym, jest psychopatami lub ludźmi ujawniającymi psychopatyczne cechy, patologię charakterologiczną, co jest biologicznie uwarunkowane.
Poza anomaliami neurobiologicznymi ważne miejsce w badaniach dotyczących przyczyn zabójstw na tle seksualnym zajmują czynniki psychologiczne i środowiskowe. Badacze uważają, że sprawcy seksualnych zabójstw wzrastają w "chaotycznej atmosferze rodzinnej" i ujawniają odbiegające od normy zachowania w okresie dzieciństwa i dojrzewania. Ressler i in. (Meloy, 2000 za: Gindrich, 2007) na podstawie badań własnych stwierdzili, że większość sprawców zabójstw na tle seksualnym dojrzewało w rodzinach, w których istniały poważne problemy społeczne jak: alkoholizm, choroba psychiczna oraz przestępczość. Mniejszość sprawców w ich badaniach doświadczyło przemocy fizycznej i seksualnej, trwałych uszkodzeń ciała, chorób, które były wynikiem wykorzystywania seksualnego oraz ekshibicjonizmu rodziców. W tabeli 3 zamieszczono dane liczbowe dotyczące objawów społecznego nieprzystosowania zanotowanych u sprawców zabójstw na tle seksualnym w okresie dzieciństwa i dojrzewania.
Tabela 3. Objawy społecznego nieprzystosowania u sprawców zabójstw na tle seksualnym w okresie dzieciństwa i dojrzewania (źródło: Meloy, 2000 za: Gindrich, 2007)
Okres dzieciństwa (%) | Okres dojrzewania (%) | |
Izolacja społeczna Notoryczne kłamanie Buntowniczość Doznawanie koszmarów we śnie Niszczenie czyjejś własności Podpalenie Kradzież Okrucieństwo wobec dzieci | 71 71 67 67 58 56 56 54 | 77 75 84 68 62 52 81 64 |
Kluczową przyczyną popełniania tego typu zabójstw jest nieprzystosowanie społeczne. W tabeli 3 zamieszczono dane dotyczące jego objawów u sprawców zabójstw na tle seksualnym w okresie dzieciństwa i dojrzewania. Na postawie analizy porównawczej danych z tej tabeli można zaobserwować wyraźny wzrost buntowniczości, kradzieży i okrucieństwa wobec dzieci u sprawców zabójstw na podłożu seksualnym.
Psychiczne anomalie u sprawców zabójstw na tle seksualnym są od lat przedmiotem badań. Pierwszej próby wyjaśniania genezy psychicznych nieprawidłowości dokonali Revitch i Schlesinger (Meloy, 2000 za: Gindrich, 2007). Opierając się na endogenno-egzogennym modelu motywacyjnym zabójstwa, zidentyfikowali oni 9 czynników ryzyka zaburzenia, które nazwali morderstwem kompulsywnym:
- Złe traktowanie kobiet w przeszłości lub istnienie wyobrażeń na temat upokarzania kobiet.
- Włamanie i wejście do czyjegoś domu dokonane samemu i w dziwacznych okolicznościach.
- Fetyszyzm wobec kobiecych ubrań i ich niszczenie.
- Wyrażanie nienawiści, pogardy lub strachu przed kobietami.
- Brak sympatii dla kotów lub stosowanie przemocy wobec innych zwierząt.
- Prymitywne wyobrażenia na temat życia.
- Problem z tożsamością płciową.
- Zahamowania seksualne i hipokrytyczna troska o moralność seksualną.
- Poczucie izolacji społecznej i słaby kontakt z rzeczywistością.
Najbardziej szczegółowy model, odwołujący się do przyczyn osobowościowo-społecznych zabójstwa na tle seksualnym, zaproponowali Burgess, Ressler, Douglas i McCormack (Meloy, 2000 za: Gindrich, 2007). Uwzględnia on następujące aspekty:
- Niewydolne wychowawczo i nieskuteczne środowisko rodzinne. Rodzice sprawców takich zabójstw nie opiekują się swoimi dziećmi, nie chronią ich, a często stosują wobec nich "środki dyscyplinujące". Więź w tych środowiskach rodzinnych jest patologiczna lub odbiegająca od normy. Czasami stwierdza się trwałe zerwanie więzi emocjonalnej, jak ma to miejsce w psychopatii.
- Kształtujące osobowość jednostki zdarzenia traumatyzujące. Dziecko doświadczające fizycznego lub seksualnego wykorzystywania może zostać doprowadzone do stanu, w którym uzależni się od traumy.
- Reakcje wzorcowe dotyczące zachowania i osobowości. W tabeli 3 zaprezentowano cechy nieprzystosowania, jakie ujawniali sprawcy seksualnych zabójstw w okresie dzieciństwa i dojrzewania. Ich reakcje odpowiadają dwuczynnikowemu modelowi psychopatii zaproponowanemu przez Hare: czynnik 1 - nieczułe i bezlitosne lekceważenie innych; czynnik 2 - trwałe zachowanie antyspołeczne.
- Reakcje wzorcowe o charakterze poznawczym. Ressler i in. podkreślali ustaloną, negatywną i powtarzającą się organizację myśli u sprawcy zabójstwa na tle seksualnym, motywowaną pragnieniem kontroli i dominacji nad innymi.
- Reakcje wzorcowe dotyczące podniecenia seksualnego. Różne mechanizmy wywoływania podniecenia u sprawców tego typu zabójstw występują w zależności od tego, czy mamy do czynienia z typu klinicznym kompulsywnym, czy też katatymicznym (tabela 4).
- Czyny antyspołeczne. Antyspołeczne zachowania z czasów dzieciństwa i okresu dojrzewania mogą odzwierciedlać przeniesienie agresji pochodzącej od rodziców seksualnych zabójców (zarówno matek, jak i ojców) na inne dzieci, zwierzęta oraz własność innych ludzi (tabela 3). Podczas okresu dojrzewania płciowego te zachowania ulegają "wzbogaceniu o pierwiastek seksualny". Natomiast eskalacja zachowań antyspołecznych o podłożu seksualnym następuje u tych osób w okresie dorosłości.
- Uczenie się na drodze sprzężenia zwrotnego (Ćwiczenie czyni mistrza, a zbrodnia coraz doskonalej odzwierciedla wyobrażenia sprawcy. Wtedy, gdy jest on kompulsywny, lepiej zorganizowany i inteligentniejszy, będzie uczył się na swoich błędach i doskonaląc techniki porwania, gwałtu, zabójstwa. Większość sprawców zabójstw seksualnych nagrywa dokonywane przez siebie zbrodnie na taśmę video, audio lub zapisuje przebieg zdarzeń. Służy to ulepszeniu techniki dokonywania przestępstwa.
Schemat 1. Zależności między różnymi czynnikami i aspektami genezy zabójstw seksualnych (źródło: Meloy, 2000 za: Gindrich, 2007)
Sprawcy zabójstwa na tle seksualnym są, tak jak większość psychopatów, ciągle rozgniewani i patologicznie narcystyczni. Narcyzm jest często u nich widoczny w postaci poczuciu ważności - przekonania, że mogą mieć cokolwiek zapragną oraz ich poczucia wielkości, majestatyczności - przekonania, że są legendą w swoich umysłach. Kolejną cechę stanowi trwałe zerwanie więzi emocjonalnej, co jest także dostrzegalne u psychopatów. Sprawca mordów seksualnych ujawnia osłabiony kontakt z rzeczywistością. Oznacza to, że zabójca seksualny będzie mylił pochodzenie i znaczenie odbieranego bodźca. Jeszcze jedną kategorią psychodynamiczną jest zaburzenie formalnego myślenia. Sprawca zabójstwa na tle seksualnym nie będzie organizował swojego myślenia w sposób logiczny lub sekwencyjny, co może dalej doprowadzić do jego destabilizacji emocjonalnej (schemat 1).
Reasumując, można powiedzieć, że obraz zabójstw na podłożu seksualnym (sposób dokonywania zabójstwa, selekcja miejsca zbrodni i ofiary itp.) różni się od obrazu morderstw, które nie mają takiego podłoża. Potencjalny sprawca zabójstwa na tle seksualnym ujawnia objawy co najmniej trzech znanych z DSM-IV zespołów zaburzeń: osobowości narcystycznej, psychopatycznej, antyspołecznej oraz zaburzenia obsesyjno-kompulsywnego.
LITERATURA
Gindrich, P. (2007). Psychospołeczne komponenty nieprzystosowania. Wybrane zagadnienia. Wyd. UMCS.
Meloy, J.R. (2000). Special Article. The nature and dynamics of sexual homicide: An integrative review. Aggression and Violent Behavior, 5, 1-22.