Nałóg seksualny
Zachowanie antyspołeczne, zaburzenia osobowości, emocji i seksualności
NAŁÓG SEKSUALNY, UZALEŻNIENIE OD SEKSU
Wprowadzenie
Zainteresowanie problemem nałogu seksualnego, czy też nadmiernego eksponowania zachowania seksualnego, datuje się od 1983 roku, czyli od momentu ukazania się książki Carnesa Out of the Shadows: Understanding Sexual Addiction. Występowanie nałogu seksualnego w ogólnej populacji szacuje się w USA na 3%-6% (Gold i Heffner, 1998 za: Gindrich, 2007). We Włoszech objawy uzależnienia od seksu przejawia 6% ludzi w wieku od 20 do 45 lat. Typowy Włoch, który jest uzależniony od seksu, ma około 30 lat, cechuje się ustabilizowanym życiem emocjonalnym lub jest żonaty. Ma wyższe wykształcenie a jego dochody są na średnim poziomie (Guerreschi, 2006). Terminologia dotycząca tego zjawiska nie jest jednolita. Używa się takich określeń jak: “seksualny nałóg”, “seksualna kompulsywność”, “kontrolowanie impulsu seksualnego”, “seksualne uzależnienie”, "uzależnienie od seksu" oraz “nadmiernie eksponowane zachowanie seksualne”. W języku włoskim zaś angielskie terminy addiction i dependence, których powszechnie używa się w kontekście seksualnego uzależnienia, czy też nałogu oddaje się za pomocą jednego słowa, tj. dipendenza (Guerreschi, 2006).
Gold i Heffner (1998) posługują się terminem nałóg seksualny (ang. sexual addiction).
Niekontrolowane zachowanie seksualne jako zaburzenie
Carnes na początku lat 80. XX wieku po raz pierwszy opisał zdiagnozowane zaburzenie, które nazwał seksualnym nałogiem, które wynikało z niezdolności do właściwej kontroli zachowania seksualnego. Koncepcja nałogu seksualnego jest źródłem wielu kontrowersji. Niektórzy badacze wręcz wykluczają istnienie omawianego problemu w praktyce klinicznej. Levine i Troiden (za: Gold i Heffner, 1998) utrzymują, że “diagnoza nałogu seksualnego lub seksualnej kompulsywności opiera się na kulturowo uwarunkowanych percepcjach tego, co stanowi kontrolę impulsu seksualnego”. Ci sami badacze twierdzą, że: "uznanie seksualnego nałogu, czy też uzależnienia i seksualnej kompulsywności za choroby zagraża wolności ludzi odmiennych seksualnie”.
Jednak definicja uzależnienia od seksu zaproponowana przez Carnesa już na początku lat 90. XX wieku także wyraźnie nawiązuje do tego, że problem ten może być uznany za chorobę. Brzmi ona następująco:
Jednak definicja uzależnienia od seksu zaproponowana przez Carnesa już na początku lat 90. XX wieku także wyraźnie nawiązuje do tego, że problem ten może być uznany za chorobę. Brzmi ona następująco:
„człowiek uzależniony od seksu buduje wypaczoną relację z przedmiotami lub osobami, wpływającą na jego nastrój. Stopniowo oddala się od przyjaciół, rodziny i pracy. Jego tajemnicza egzystencja staje się bardziej rzeczywista od jawnej, chociaż z powodu prowadzenia podwójnego życia doświadcza wyrzutów sumienia. Podstawowym elementem zdrowia jest zakorzenienie w rzeczywistości - kiedy go brak, uzależnienie od seksu staje się chorobą” (Carnes za: Guerreschi, 2006, s.159-160).W podobnym duchu jest utrzymana definicja Cantelmi z 2004 roku, w której podkreśla się, że osoba uzależniona od seksu "ma chory stosunek do seksu" (por. Guerreschi, 2006).
Coleman (za: Gold i Heffner, 1998) ostrzega, że z powodu szkodliwych dla człowieka konsekwencji nałogowego zachowania seksualnego, czymś ryzykownym jest utożsamianie kompulsywnego zachowania seksualnego po prostu z zachowaniem, które nie odpowiada przyjętym standardom. Twierdzi, że nałóg seksualny jest czymś więcej niż po prostu “nadmierna” aktywność seksualna. Utrzymuje, że te zachowania są powiązane z formami dystresu takimi jak: depresja, lęk, poczucie winy, obsesje, natrętne myśli i symptomy psychosomatyczne, które nie są zwykle spotykane w połączeniu z samą promiskuitywnością. Ponadto wielu badaczy (Barth i Kinder; Coleman; Orford; Quadland za: Gold i Heffner, 1998) podkreśla, że nałóg seksualny nie może być utożsamiany z hiperseksualnością, nymfomanią, donjuanizmem, gdyż te zaburzenia pierwotnie dotyczą nadmiernej czynności seksualnej spowodowanej niezdolnością do osiągnięcia "pełnego zadowolenia seksualnego". Pojęcie nałogu seksualnego nie podkreśla jedynie znaczenia uczestnictwa w poszczególnych czynnościach seksualnych. Jego symptomy nie odnoszą się tylko do nadmiernego przejawiania konwencjonalnych form zachowania seksualnego (Gold i Heffner 1998 za: Gindrich, 2007).
Obraz kliniczny nałogu seksualnego
Carnes zaproponował zbiór objawów behawioralnych, poznawczych i emocjonalnych powiązanych z niezdolnością do adekwatnej kontroli zachowania seksualnego (tabela 1). Założył, że nałóg seksualny, podobnie jak uzależnienie od substancji psychoaktywnej, stanowią przejaw nieprzystosowania, ponieważ wiążą się z ryzykiem wystąpienia poważnych konsekwencji indywidualnych. Cytował on wypowiedzi osób biorących udział w jego sesjach psychoterapeutycznych, którzy będąc seksualnymi nałogowcami, poświęcili swoją pracę, bezpieczeństwo finansowe oraz małżeństwa, a na skutek swojego nieodpowiedzialnego zachowania seksualnego, zarazili się chorobami zagrażającymi życiu (Gold i Heffner, 199 za: Gindrich, 2007).
Tabela 1. Symptomatologia nałogu seksualnego (źródło: Gold i Heffner, 1998 za: Gindrich, 2007, s. 124)
Symptomy behawioralne | Symptomy poznawcze i emocjonalne |
|
|
Rozumując w ten sposób, można odwołać się do koncepcji nałogu alkoholowego (ang. substance addiction). DSM-IV wymienia 7 kryteriów uzależnienia od substancji lub nałogu, spośród których 3 muszą wystąpić w celu powstania diagnozy:
- Osoba ukształtowała w swoim organizmie tolerancję lub potrzebę dla coraz większej ilości alkoholu.
- Osoba ujawnia symptomy zespołu abstynencyjnego, kiedy pozbawi się ją substancji lub musi użyć substancji w celu wygaszenia lub uniknięcia objawów.
- Substancja jest pobierana w większych ilościach lub przez dłuższy czas, niż to planowano.
- Wysiłki mające na celu zaprzestanie lub zredukowanie poziomu spożywania kilkakrotnie skończyły się niepowodzeniem.
- Poświęcanie wiele czasu na czynności powiązane z używaniem substancji.
- Ważne działania ulegają porzuceniu lub są zredukowane.
- Spożywanie substancji jest kontynuowane pomimo znajomości szkodliwych skutków.
Goodman, podobnie jak Carnes, twierdzi, że jeśli termin "zachowanie seksualne" zostanie zastąpiony słowem "substancja", to różne kombinacje wszystkich 7 kryteriów mogą zostać zaobserwowane u seksualnych nałogowców. Wraz z postępowaniem zaburzenia, pojawiają się u nich symptomy wycofania, izolacji społecznej, takie jak depresja, lęk, poczucie winy, a także poświęcenia większości czasu na seks. Ujawniają oni nieskuteczne próby zredukowania częstotliwości seksualnych czynności. Spędzają coraz więcej czasu na aktywności seksualnej i nie przerywają jej pomimo znajomości potencjalnych zagrożeń zdrowotnych (choroby weneryczne, HIV/AIDS). Goodman uznaje, uzależnienie od seksu jest po prostu procesem nałogowym, wyrażającym się przez seks, kompulsywną uległością wobec jakiejś formy zachowania seksualnego, Jest też środkiem kontrolowania swoich uczuć i odczuwania siebie (Gold i Heffner, 1998 za: Gindrich, 2007).
Seksualna kompulsywność i impulsywność a nałóg seksualny
Fischer (Gold i Heffner, 1998 za: Gindrich, 2007) twierdzi, że pojęcie nałogu jest niejasne i sprzyja nie zawsze zgodnemu z prawdą rozpoznaniu. Według tego badacza wiele osób zdiagnozowanych jako seksualni nałogowcy ludzi cierpi z powodu kompulsywnego zachowania seksualnego. Opisując nałóg jako coś “co można leczyć lekarstwami”, twierdzi, że nie próbują oni redukować lub leczyć tego, co sprawia ból. Uznaje, że osoby te są zaangażowane w czynności seksualne, by “przebić się przez stan zdrętwienia", aby odczuwać coś, nawet jeśli to powoduje cierpienie". Coleman opisywał niekontrolowane zachowanie seksualne jako “symptom leżącego u jego podłoża zaburzenia obsesyjno-kompulsywnego, w którym zachowanie wywołane lękiem wydaje się seksualnym z natury”. Kryteria diagnostyczne zaburzenia obsesyjno-kompulsywnego w DSM-IV obejmują: obecność obsesji albo kompulsji w stopniu przekraczającym zdroworozsądkowe poziomy, ich czasochłonność oraz ingerencję w codzienne funkcjonowanie. Obsesje seksualnego nałogowca mogą dotyczyć zdobycia partnera seksualnego lub znalezienia miejsca, w którym można uprawiać seks. Wśród zachowań seksualnych uznanych za kompulsje wyróżnia się nadmierną masturbację, trudność w odrzucaniu propozycji seksualnej oraz ciągłe poddawanie się pragnieniom seksualnym. Często osoby z tym zaburzeniem zdają sobie sprawę z tego, że ich zachowanie seksualne cechuje się destruktywnością w kontekście codziennego funkcjonowania oraz doświadczają poczucia winy, negatywnych wypowiedzi na swój temat, gniewu, złości lub objawów depresji, co jest wynikiem ich aktywności seksualnej. Mając na uwadze seksualną impulsywność, należy wyjaśnić, czym jest zaburzenie kontroli impulsu. Według DSM-IV jest to niezdolność do odparcia impulsu, pobudki, lub pokusy do wykonania czynności, która jest szkodliwa dla osoby lub innych ludzi. Dodatkowo istnieje często podwyższone odczuwanie napięcia lub podniecenia przed wykonaniem czynności, uzyskaniem gratyfikacji lub ulgi w czasie tego aktu oraz żalu, wyrzutów sumienia lub poczucia winy następujących po wykonaniu czynności (Gold i Heffner, 1998 za: Gindrich, 2007).
Zaburzenia emocjonalne współwystępujące z nałogiem seksualnym
Levine i Troiden (Gold i Heffner, 1998 za: Gindrich, 2007) twierdzą, że osamotnienie, niska samoocena oraz lęk sprawiają, że jednostki tracą kontrolę nad zachowaniami seksualnymi, co stanowi poważne zagrożenie dla związków międzyludzkich i kariery życiowej. Pomimo tych zagrożeń, seksualni nałogowcy są zaangażowani w te czynności, ponieważ dają one im chwilową ulgę od psychicznego dystresu. Ulga ta jest opisywana w języku angielskim jako seksualny fix lub high. Są to określenia używane także w odniesieniu do zażywania narkotyków, nadużywania alkoholu lub niekontrolowanego jedzenia. Wolf utwierdza nas w przekonaniu, że proces uzależnienia od seksu rozpoczyna się od negatywnego obrazu własnej osoby z powodu depresji i niezadowolenia z życia. Wynikająca z tego stanu izolacja prowadzi do kompensujących ten stan fantazji i seksualnego unikania. Fantazje te mogą zostać wdrożone w życie, po czym odczuwane jest chwilowe poczucie winy. Potem następuje zaprzeczenie tej winy, z postanowieniem, że zachowanie to już więcej się nie powtórzy. Obraz własnej osoby jest dalej pogarszany przez samooskarżanie się za pobłażliwość dla seksualnie nałogowej czynności. Zwiększa się poziom lęku, a zaspokojeniu ulega pokusa dalszego zaangażowania się w takie zachowanie.
Proces uzależnienia od seksu, którego graficzna prezentacja jest dostępna na rycinie 1, przebiega w następujących etapach:
- Lęk i inny emocjonalny dystres jest uwalniany czasowo przez zaangażowanie się w seksualne zachowanie.
- Poziom lęku jest czasowo redukowany.
- Nałóg powoduje więcej lęku, wstydu oraz większe poczucie winy, ponieważ osoba stwarza nowe trudności lub wyolbrzymia dawne, z powodu swoich zachowań.
- Nowe i nakładające się na siebie trudności wzmagają potrzebę do redukowania poziomu lęku.
- Presja, by obniżyć zawyżony poziom lęku, sprzyja dalszemu zaangażowaniu w zachowania seksualnie nałogowe (Gold i Heffner za: Gindrich, 2007).
Rozwój uzależnienia od seksu
Objawy nałogu seksualnego postępują. Na początku symptomy dotyczą czynności, które nie muszą mieć wpływu na funkcjonowanie zawodowe, społeczne i szkolne. Jednak wraz postępowaniem zaburzenia, czynności te są niewystarczające, by obniżyć poziom lęku. Czasami poziom ten jest podwyższany przez dystres wytworzony przez wiele czynności, które miały go zredukować. W konsekwencji jednostka jest pochłonięta czynnościami seksualnymi, które są coraz bardziej skrajne, a zarazem szkodliwe dla codziennego funkcjonowania. Carnes twierdzi, że aktywność seksualna zwiększa się, osiągając stopniowo skrajny poziom nasilenia. Badacz ten proponuje trzy poziomy seksualnego nałogu w związku z nasileniem jego objawów (Gold i Heffner za: Gindrich, 2007).
Rycina 1. Dynamika objawowa nałogu seksualnego (źródło: Gold i Heffner, 1998 za: Gindrich, 2007, s. 127)
Pierwszy poziom cechuje się niegroźnymi i nieszkodliwymi zachowaniami seksualnymi, takimi jak: nadmierna masturbacja, mimowolna czynność seksualna oraz stosowanie pornografii. Drugi poziom to zachowania takie jak ekshibicjonizm, voyeurisme (zboczenie polegające na doznawaniu zadowolenia seksualnego przy oglądaniu narządów płciowych i sytuacji seksualnych). Na trzecim poziomie nałóg seksualny przybiera formę przestępstw seksualnych, kazirodztwa i gwałtu (Gold i Heffner, 1998 za: Gindrich, 2007).
Literatura
Gindrich, P. (2007). Psychospołeczne komponenty nieprzystosowania. Wybrane zagadnienia. Wyd. UMCS.
Gold, S. N., Heffner, Ch. L. (1998). Sexual addiction: many conceptions, minimal data. Clinical Psychology Review, 18, 367-381.
Guerreschi, C. (2006). Nowe uzależnienia. Wydawnictwo Salwator.
Guerreschi, C. (2006). Nowe uzależnienia. Wydawnictwo Salwator.