Specyficzne zaburzenia osobowości i emocji
Zachowanie antyspołeczne, zaburzenia osobowości, emocji i seksualności
WYBRANE SPECYFICZNE ZABURZENIA OSOBOWOŚCI ORAZ ZABURZENIA EMOCJONALNE
Wybrane zaburzenia osobowości o antyspołecznym charakterze
Osobowość antyspołeczna, dyssocjalna (ang. antisocial personality disorder) - zaburzenie osobowości cechujące się trwałym zachowaniem antyspołecznym, często obserwowanym w dzieciństwie jako zaburzenie w zachowaniu (ang. Conduct disorder - CD). Jego podstawową cechą jest naruszanie praw innych. Określenia tego używa się tylko w przypadkach, w których objawy świadczące o zaburzeniu pojawiły się już przed 15 rokiem życia, ulegając później utrwaleniu. Te objawy to: wagary, brak zainteresowania pracą, kłamstwo, kradzież, agresja przejawiana w zachowaniach seksualnych (gwałty) oraz społecznych (powtarzające się bójki i napady), alkoholizm i narkomania, włóczęgostwo, impulsywność i brak umiejętności planowania oraz wysoki stopień kryminogenności.
Zaburzenie osobowości antysocjalnej jest pod względem symptomatologicznym podobne do zespołu osobowości psychopatycznej i socjopatii. Różnicę stanowi fakt, że w przypadku zespołu osobowości antysocjalnej niski poziom lęku i słabe poczucie winy nie stanowią istotnych cech diagnostycznych, tak jak w psychopatii i socjopatii. Osobowość psychopatyczna i socjopatyczna a także amoralna stanowią postaci szczegółowe zaburzenia osobowości antyspołecznej. Nie oznacza to jednak, że osobowość antyspołeczna, psychopatia i socjopatia nie różnią się między sobą (Reber, 1985).
Osobowość psychopatyczna (ang. psychopathic personality) - zaburzenie osobowości cechujące się manipulacyjnością, niekontrolowaną agresywnością, patologicznym kłamaniem - decepcją seksualną i nieseksualną, powierzchownym urokiem, amoralnością, zanikiem uczuciowości wyższej, brakiem poczucia lęku i winy przy łamaniu zasad moralnych, nieustraszalnością, brakiem więzi z innymi, niezdolnością do bliskich związków uczuciowych z innymi, promiskuityzmem (skłonnością do przypadkowych kontaktów seksualnych z różnymi partnerkami/partnerami), brakiem samokrytycyzmu, nieliczeniem się ze skutkiem własnego postępowania, niewspółmierną reakcją na alkohol, działaniem na szkodę siebie samego, narcyzmem, niezdolnością do empatii oraz doświadczania żalu, skruchy, wyrzutów sumienia, wstydu.
Zaburzenie osobowości antysocjalnej jest pod względem symptomatologicznym podobne do zespołu osobowości psychopatycznej i socjopatii. Różnicę stanowi fakt, że w przypadku zespołu osobowości antysocjalnej niski poziom lęku i słabe poczucie winy nie stanowią istotnych cech diagnostycznych, tak jak w psychopatii i socjopatii. Osobowość psychopatyczna i socjopatyczna a także amoralna stanowią postaci szczegółowe zaburzenia osobowości antyspołecznej. Nie oznacza to jednak, że osobowość antyspołeczna, psychopatia i socjopatia nie różnią się między sobą (Reber, 1985).
Osobowość psychopatyczna (ang. psychopathic personality) - zaburzenie osobowości cechujące się manipulacyjnością, niekontrolowaną agresywnością, patologicznym kłamaniem - decepcją seksualną i nieseksualną, powierzchownym urokiem, amoralnością, zanikiem uczuciowości wyższej, brakiem poczucia lęku i winy przy łamaniu zasad moralnych, nieustraszalnością, brakiem więzi z innymi, niezdolnością do bliskich związków uczuciowych z innymi, promiskuityzmem (skłonnością do przypadkowych kontaktów seksualnych z różnymi partnerkami/partnerami), brakiem samokrytycyzmu, nieliczeniem się ze skutkiem własnego postępowania, niewspółmierną reakcją na alkohol, działaniem na szkodę siebie samego, narcyzmem, niezdolnością do empatii oraz doświadczania żalu, skruchy, wyrzutów sumienia, wstydu.
Osobowość socjopatyczna (ang. sociopathic personality) - zaburzenie osobowości cechujące się zakłóconymi, defektywnymi, relacjami społecznymi z innymi, szczególnie takimi, które stanowią wyraźne zachowania antyspołeczne. Określenia osobowość socjopatyczna czy też socjopatia używano, choć nie zawsze słusznie, zamiennie z określeniem osobowość psychopatyczna dla podkreślenia społecznych aspektów psychopatii. Psychiatrzy rzadko używają terminu socjopatia, a w naukach społecznych, np. w pedagogice i socjologii jest on częściej stosowany (Reber, 1985; Pospiszyl, 1990).
Wybrane zaburzenia osobowości o aspołecznym charakterze
Osobowość lękliwa (ang. avoidant personality disorder) - zaburzenie osobowości cechujące się wysoką wrażliwością na odrzucenie przez innych. Jednostka taka unika kontaktów z innymi i wycofuje się z nich, nie wierząc w to, że będzie akceptowana. Zwykle stwierdza się niskie poczucie własnej wartości, tendencję do niedoceniania własnych osiągnięć, niezwykłą niechęć do podejmowania osobistego ryzyka z obawy przed niepowodzeniem oraz nieuzasadnione napięcie względem własnych słabości.
Osobowość zależna (ang. dependent personality disorder) - zaburzenie osobowości występujące u jednostki, która cechuje się biernością w działaniu i pozwala innym przejmować odpowiedzialność za własne życie. Jednostkom takim brakuje pewności siebie i wiary we własne zdolności. Są niesamodzielne, niezaradne, pozbawione inicjatywy, nieasertywne, bezradne w sytuacjach trudnych, niezdolne do samotności. Ciągle opierają się na opinii i radach innych. Nie podejmują one autonomicznych decyzji w żadnej sprawie. To zaburzenie osobowości jest także nazywane osobowością asteniczną (asthenic personality).
Osobowość narcystyczna (ang. narcissistic personality disorder) - zaburzenie osobowości cechujące się przesadnym poczuciem własnej ważności, tendencją do przeceniania własnych osiągnięć, ekshibicjonistycznym domaganiem się uwagi i podziwu ze strony innych. Jednostka taka jest pochłonięta marzeniami o sukcesie, bogactwie, władzy, sławie, pięknie i idealnej miłości. Jest przekonana o własnej wyjątkowości i niepowtarzalności, wykorzystuje czasem innych dla własnych korzyści. Może też zazdrościć innym lub kierować się błędnym przekonaniem, że jest obiektem zazdrości. Czasem przejawia arogancję i zarozumiałość, niewłaściwe reakcje emocjonalne na krytykę oraz brak empatii.
Osobowość paranoiczna (ang. paranoid personality disorder) - polega na nadmiernej podejrzliwości, braku zaufania do innych. Osoba taka kieruje się nieuzasadnioną zazdrością o małżonka/małżonkę lub partnera/partnerkę. Odczuwa przykrość z powodu długotrwałego niewybaczania krzywd, niesprawiedliwości lub lekceważenia. Ma spiskowe nastawienie do otaczającego świata, cechuje ją wrogość oraz wrażliwość na oskarżenia.
W ICD-10 wyróżnia się osobowość ekspansywno-paranoiczną, fantastyczną, pieniaczą i sentywno-paranoiczną (po wcześniejszym wykluczeniu zespołów urojeniowych).
Pominięto osobowość schizoidalną, osobowość typu borderline (chwiejną emocjonalnie), osobowość histroniczną, anankastyczną (obsesyjno-kompulsywną), bierno-agresywną oraz osobowość schizotypową (Radochoński, 1993).
Należy podkreślić, że w praktyce ma miejsce często zjawisko współwystępowania różnych zaburzeń osobowości oraz zaburzeń emocjonalnych. Stwierdza się, np. współistnienie objawów osobowości antyspołecznej/psychopatycznej z objawami osobowości narcystycznej, czy też paranoicznej. Ponadto może mieć miejsce współistnienie objawów, np. zespołu stresu pourazowego i psychopatii.
Zdecydowanie najbardziej brutalnych przestępstw, np. morderstw o podłożu seksualnym dokonują jednostki, u których ma miejsce współwystępowanie objawów osobowości antyspołecznej z objawami osobowości narcystycznej czy też paranoicznej (Gindrich, 2007).
Pominięto osobowość schizoidalną, osobowość typu borderline (chwiejną emocjonalnie), osobowość histroniczną, anankastyczną (obsesyjno-kompulsywną), bierno-agresywną oraz osobowość schizotypową (Radochoński, 1993).
Należy podkreślić, że w praktyce ma miejsce często zjawisko współwystępowania różnych zaburzeń osobowości oraz zaburzeń emocjonalnych. Stwierdza się, np. współistnienie objawów osobowości antyspołecznej/psychopatycznej z objawami osobowości narcystycznej, czy też paranoicznej. Ponadto może mieć miejsce współistnienie objawów, np. zespołu stresu pourazowego i psychopatii.
Zdecydowanie najbardziej brutalnych przestępstw, np. morderstw o podłożu seksualnym dokonują jednostki, u których ma miejsce współwystępowanie objawów osobowości antyspołecznej z objawami osobowości narcystycznej czy też paranoicznej (Gindrich, 2007).
Wybrane zaburzenia emocjonalne
Zespół stresu pourazowego (ang. post-traumatic stress disorder - PTSD) - jest zaburzeniem powiązanym z silnymi przeżyciami psychicznymi, spowodowanymi dramatycznymi doświadczeniami życiowymi. Jego objawami są: doznawanie cierpienia i bólu w snach, powtarzające się wyobrażenia i myśli o tragicznym wydarzeniu, ogólne poczucie otępienia oraz utrata sensu życia, poczucie winy, że udało się przeżyć, zaburzenia snu i przesadnie wybuchowe reakcje na bodźce. U jednostek z syndromem PTSD może wystąpić blokada psychiczna, uniemożliwiająca np. ponowne wykonywanie jakiejś wyuczonej czynności. Przykładowo osoba, która wyszła cudem z wypadku drogowego, nie jest w stanie przekonać się znowu do prowadzenia samochodu. Innym przykładem może być sytuacja topienia się dwóch sióstr bliźniaczek jednojajowych, z których tylko jedną udaje się uratować. Ocalała może ujawniać stres pourazowy, winiąc siebie i cały świat za to, że ona przeżyła, a jej ukochana siostra utonęła. Zespół PTSD może w połączeniu z zaburzeniami osobowości prowadzić do antyspołecznych następstw, nawet do skrajnej nienawiści. Podłoże PTSD jest lękowe.
Ogólne zaburzenie lękowe (ang. generalized anxiety disorder) - cechuje się trwałym lękiem oraz takimi reakcjami jak: dreszcze, napięcie, trema, pocenie się, roztargnienie, strapienie, irytacja. Głównym przejawem ogólnego zaburzenia lękowego jest neurotyzm. Wymienia się następujące potrzeby, od których zaspokojenia zależy to, w jakim stopniu radzimy sobie z neurotyzmem: neurotyczna potrzeba akceptacji, szacunku ze strony otoczenia, osiągnięcia sukcesu za wszelką cenę, posiadania, nadmiernego gromadzenia produktów, kupowania, potrzeba roszczeniowa, wykorzystywania innych i bycia wykorzystywanym, nawiązywania kontaktów z innymi z obawy przed samotnością, miłości, kompulsywnego seksu, władzy, prestiżu, współzawodnictwa i wycofania się z niego. Ponadto możemy mówić o neurotycznym poczuciu winy, cierpieniu, kompleksie niższości i wyższości oraz dumie. Zaburzenia lękowe mogą także być utożsamiane z wymiarem introwersji w koncepcji osobowości Eysencka (Gindrich, 2007).
Zespół paniki (ang. panic disorder) - zaburzenie mieszczące się w obrębie kategorii zaburzeń lękowych, cechujące się nawracającymi atakami paniki, które zwykle pojawiają się w sposób nieprzewidywalny. Mogą być one poważne i towarzyszy im poczucie przerażenia, arytmia serca, silne pocenie się, drgawki i poczucie nierealności. Zwykle ataki te są krótkie, ale strach przed następnym atakiem może być wciąż obecny.
Zespół fobii (ang. phobic disorder) - ogólny termin dla określenia specyficznego poczucia niepokoju, nadmiernego i panicznego lęku, awersji i strachu, np. przed czymś: agorafobia - chorobliwy lęk przestrzeni, klaustrofobia - chorobliwy lęk przed ciasnymi pomieszczeniami, nyktofobia - lęk przed ciemnością, nocą.
Zespół depresji pełnoobjawowej, tzw.pełnej, dużej (ang. major depressive episod) - charakteryzuje się anhedonią, czyli ogólnym brakiem zainteresowania przyjemnymi stronami życia oraz takimi objawami jak: bezsenność, nadmierna senność, poczucie bezwartościowości, beznadziejności, “grobowe myśli” i skłonności samobójcze. Zespół ten nie ma pochodzenia organicznego. Istnieje wiele różnorodnych postaci i rodzajów depresji. Bogata jest również symptomatologia depresyjna. Depresja współcześnie nie jest już tylko jednym z psychiatrycznych zaburzeń afektywnych, ale stanowi chorobę i główną przyczynę braku zdrowia psychicznego.
Zaburzenia afektywne (ang. affective disorder) - szeroka kategoria obejmująca wiele zespołów, które mają wspólną jedną podstawową cechę: zaburzenia nastroju lub napięcie emocjonalne - od nadmiernego i nieuzasadnionego smutku stanowiącego niewłaściwy w stosunku do bodźca afekt - dysforii (wszelkie przejawy pesymizmu) do skrajnego zadowolenia - euforii (wszelkie przejawy optymizmu). Do zaburzeń afektywnych zalicza się m.in. depresję.
Zaburzenie dystymiczne (ang. dysthymic disorder) - charakteryzuje się ogólnym obniżeniem nastroju, brakiem zainteresowania normalnymi, codziennymi sprawami życiowymi. Taki stan uczuciowy trwa przynajmniej rok lub dwa (Reber, 1985).
LITERATURA
Gindrich, P. (2007). Psychospołeczne komponenty nieprzystosowania. Wybrane zagadnienia. Wyd. UMCS.
Pospiszyl, K. (1992). Psychopatia. PWN.
Radochoński, M. (1993). Kryteria diagnostyczne i postacie specyficznych zaburzeń osobowości w świetle klasyfikacji ICD.10 i DSM.IV. W M. Radochoński (red.), Zarys psychopatologii dla pedagogów. Wyd. UR.
Reber, A.S. (1985). Dictionary of Psychology. Penguin Books.
Radochoński, M. (1993). Kryteria diagnostyczne i postacie specyficznych zaburzeń osobowości w świetle klasyfikacji ICD.10 i DSM.IV. W M. Radochoński (red.), Zarys psychopatologii dla pedagogów. Wyd. UR.
Reber, A.S. (1985). Dictionary of Psychology. Penguin Books.