Zaburzenia zachowania na przykładzie filmu "Cześć Tereska"

Zaburzenia w zachowaniu i zaburzenia osobowości w twórczości filmowej

ZABURZENIA ZACHOWANIA NA PRZYKŁADZIE FILMU PT. "CZEŚĆ, TERESKA"

Najczęściej mając na względzie problematykę złego przystosowania społecznego mamy na myśli te zachowania, które w sposób bezpośredni są szkodliwe dla innych ludzi. W jednej z nowszych koncepcji zaburzeń zachowania opracowanej przez amerykańskiego psychologa Achenbacha, takie zachowania nazywane są eksternalizacyjnymi czy też słabo kontrolowanymi. Zalicza się do nich: antyspołeczność, buntowniczość, agresywność i są one emitowane na zewnątrz osobowości podmiotu, który je przejawia. Ranią one i krzywdzą zarazem inne osoby, z którymi jednostka wchodzi w interakcje. Nie powodują jednak cierpienia osoby, która jest agresorem, a więc sprawcą tych zachowań. Fascynujące, patrząc z punktu widzenia złego przystosowania społecznego, są jednak także zachowania, które w klasyfikacji Achenbacha noszą nazwę zachowań internalizacyjnych, które są emitowane do wnętrza osobowości jednostki i stanowią zachowania nadmiernie kontrolowane. Są one przejawem raczej aspołeczności i obejmują: społeczne wycofanie, lęki, depresję, dolegliwości somatyczne (Urban, 2000). Zachowania te stanowią, de facto, cierpienie neurotyczne i szkodzą w większym stopniu jednostce, która je przejawia, a nie innym ludziom. Bardzo udanie nakreślił obraz zaburzeń w zachowaniu o charakterze internalizacyjnym Robert Gliński w swoim filmie pt. "Cześć Tereska". Główna bohaterka tego filmu, tytułowa Tereska jest zwykłą, niczym nie wyróżniającą się od innych dziewczynką. Na pozór, przynajmniej do wczesnej adolescencji (12-14 lat), nie sprawia ona żadnych poważniejszych problemów wychowawczych. Wychowuje się w normalnej rodzinie, ma zarówno mamę, jak i tatę. Czasami mama nie mając jej z kim zostawić, gdyż ona i mąż pracuje, prosi o pomoc przy opiece nad Tereską inwalidę poruszającego się na wózku - Pana Edzia. Pan Edzio nie stroni od alkoholu i jest porażony od pasa w dół, nie czując w sparaliżowanych nogach bólu. Tereska zaś znajduje w nim świetnego partnera do rozmów i nie tylko. Edzio zdradza bowiem także zainteresowania seksualne Tereską, na przykład sadzając ją jako dziecko z zamiarem wykonania ruchów kopulacyjnych na kolanach na wózku i przechylając wózek. Tereska zaś bawi się z nim w bardzo szczególny sposób, gasząc papierosy na jego nieczułych nogach. Ponadto Edzio ujawnia skłonności masochistyczne, gdyż lubi gdy bije się go czasami laską po ciele. Atmosfera rodzinna, w jakiej wzrasta Tereska, jest całkowicie normalna. Jedynie ojciec, jak w przypadku wielu mężczyzn bywa, czasami nadużywa alkoholu. Kłopoty wychowawcze Tereska zaczyna dopiero ujawniać w okresie adolescencyjnym. Pierwszym zwiastunem jest chyba sytuacja, w której Tereska z premedytacją odbiera swojej młodszej siostrze album ze swoimi zdjęciami z czasów dzieciństwa i krzyczy, że jej młodszej siostry nie powinno być na świecie i, że powinna być chłopcem. Być może takie zachowanie Tereski jest odpowiedzią na żal do rodziców, którzy w chwili urodzenia się jej siostry, przestali ją darzyć tak silnym uczuciem, będąc zmuszonymi do koncentracji uczuciowej nie na jednym dziecku, lecz na dwóch. Patrząc z perspektywy psychologicznej można dodać, że dzieci, które urodziły się jako pierwsze, w sytuacji, gdy na świat przychodzi kolejne dziecko, czują się często zaniedbywane przez rodziców, którzy poświęcają im zdecydowanie mniej uwagi i troski niż młodszemu dziecku. Tak więc można powiedzieć, że dziecko, które dotychczas było jedynym i nie musiało rywalizować o uczucie rodziców, w chwili pojawienia się brata lub siostry znajduje się w diametralnie innej sytuacji emocjonalnej i musi usilnie zabiegać o uczucie rodziców. Nie będąc przyjętą do szkoły plastycznej z braku miejsc, Tereska musi kształcić się w szkole zawodowej o profilu krawieckim. Środowisko uczennic tej szkoły nie wpływa dobrze na osobowość Tereski. W szczególności silny, negatywny wpływ na Tereskę ma nieprzystosowana społecznie koleżanka - Renata. Nadużywa ona często alkoholu, kradnie i uprawia seks z przypadkowo poznanymi chłopakami. Renata, będąc dokładnym przeciwieństwem pod względem charakterologicznym i osobowościowym Tereski, dużo silniej oddziałuje na postępowanie Tereski niż rodzice i inne osoby, np. nauczyciel muzyki prowadzący chór, namawiający ją do zmiany swojego życia czy też dyrektorka szkoły. Pewnego dnia Tereska wraca zbyt późno do domu z alkoholowej libacji, której miejscem był cmentarz. W tym momencie matka Tereski wyraźnie odczuwa, że straciła z córką kontakt oraz, że zmieniła się ona nie do poznania. Tereska ujawnia coraz silniej zaburzenia w zachowaniu o charakterze internalizacyjnym. Sprawia wrażenie skrytej, zamkniętej w sobie, małomównej, chłodnej emocjonalnie, bezpłciowej, nieśmiałej, nadmiernie lękliwej, zahamowanej, smutnej, depresyjnej i wycofującej się. Jednak jak się później okazuje drzemie w jej wnętrzu demon mówiący głosem osoby skrzywdzonej przez życie, osoby najbliższe lub też samą siebie. Tereska ma silne poczucie krzywdy i potrzebę zemsty na innych ludziach. Sugestywną w tym kontekście jest scena w filmie, w której Tereska "wymierza sprawiedliwość" niewinnemu przechodniowi, na dodatek nie swoimi rękoma, lecz wykorzystując jako narzędzie swojego chłopaka, z którym poznała ją Renata. Tereska zmyśliła sobie, że przypadkowy, wskazany przez nią na ulicy mężczyzna, dobierał się do niej z zamiarem gwałtu. Jej chłopak, słysząc to, wraz z kolegami dotkliwie pobili wskazanego przez Tereskę osobnika. Ojciec dowiadując się o tym, że jego kilkunastoletnia już córka pije, pali i zostaje z powodu współudziału w rozboju zatrzymana przez policję upija się i wpada w szał. Bierze do rąk siekierę i chce zabić sąsiada, który pojawia się w mieszkaniu, gdyż jest zbulwersowany awanturniczą atmosferą w domu rodzinnym Tereski. Tereska zaś widząc pijanego ojca wymachującego siekierą zaczyna być coraz bardziej tajemnicza i nieufna wobec siebie i innych ludzi. Nienawiść Tereski do siebie i innych ludzi osiąga swoje apogeum w końcowej scenie filmu. Tereska, będąc wraz z koleżanką Renatą u swojego przyjaciela z lat dziecinnych Pana Edzia nadal odmawia mu kontaktu seksualnego. Tereska nie daje się nawet mu dotknąć, a jest teraz przecież dziewczynką, której cycki już urosły (kolejny przykład zachowania nadmiernie kontrolowanego). Zachowuje się w sposób dla nas nieprzewidywalny. Łapie do ręki kij i zadaje nim kilkanaście soczystych uderzeń inwalidzie, przypuszczalnie mordując go. Tak więc tłumione od dawna negatywne uczucia wobec siebie i innych znajdują wyraz w nieuświadomionej, dzikiej agresji i destrukcji.

Reasumując można powiedzieć, że podmiotem zainteresowania pedagoga, powinny być nie tylko te dzieci, który wyrażają swoją agresję wobec innych w sposób jawny i łatwy do zaobserwowania, ale także te dzieci, które tłumią w sobie różne negatywne emocje, nie ujawniając ich. Często ich kłopoty wychowawcze nie są przez wychowawców, nauczycieli i rodziców dostrzegane, tak jak dzieci o zaburzeniach zachowania o charakterze eksternalizacyjnym. Jednakże mogą być nawet jeszcze gorzej przystosowane społecznie niż dzieci łatwo rzucające się w oczy z powodu zachowań wyzywających i bezpośrednio awersyjnych.

LITERATURA

Urban, B. (2000). Zaburzenia w zachowaniu i przestępczość młodzieży. Wyd. UJ.