Stres pourazowy i specyficzne zaburzenia lękowe (fobie)

Zachowanie antyspołeczne, zaburzenia osobowości, emocji i seksualności

STRES POURAZOWY I FOBIE

Zaburzenie polegające na wysokim poczuciu lęku (ang. overanxious disorder)

Jest to zaburzenie lękowe występujące w dzieciństwie charakteryzujące się nadmiernym i nieuzasadnionym lękiem oraz strachem, niezwiązanym z jakąś specyficzną sytuacją lub obiektem oraz niespowodowanym żadnym stresorem psychospołecznym. Dzieci z zespołem wysokiego poczucia lęku ujawniają nadmierny niepokój i strach wobec swojej przyszłości oraz są zbyt wyczulone co do swoich osiągnięć szkolnych, społecznych i fizycznych. Często dodatkowo wykazują niezadowolenie z posiadanych przez siebie cech psychosomatycznych (Reber, 1985).

Zespół stresu pourazowego (PTSD)

Zespół powiązany z silnymi przeżyciami psychicznymi osoby spowodowanymi dramatycznymi, tragicznymi wydarzeniami, jakie zaistniały w jej życiu. Zwykle przyczynami traumy (urazu psychicznego) u dzieci i nastolatków są krzywdzenie fizyczne i wykorzystywanie seksualne oraz złe traktowanie, doświadczanie przemocy w rodzinie i w innych środowiskach, naturalne i inne katastrofy lub klęski żywiołowe (np. trzęsienie ziemi, powódź, pożar, wybuch wulkanu, epidemia, katastrofa w ruchu drogowym, zatonięcie statku, wykolejenie się pociągu); agresja i przemoc obserwowana lub bezpośrednio doświadczana podczas konfliktów zbrojnych, wojny światowej lub domowej oraz poważne konflikty w skali makrospołecznej (Putnam za: House, 2002, s. 71). Symptomami zespołu PTSD są: ponowne doświadczanie cierpienia i bólu w snach, powtarzające się wyobrażenia i myśli o tragicznym wydarzeniu, ogólne poczucie stępienia wrażliwości (stan paraliżu spowodowany nadmiernym lękiem) oraz utrata poczucia sensu życia, poczucie winy, że udało się przeżyć, zaburzenia snu i przesadnie wybuchowe reakcje na bodźce. W latach 90. XX wieku rozpowszechnienie zespołu PTSD, czyli syndromu zaburzeń wywierającego wyraźny wpływ na jakość życia człowieka, szacowano na 7,8% w tzw. ogólnej populacji, z zaznaczeniem, że objawy stresu pourazowego wystąpiły co najmniej raz w życiu badanej osoby (ang. lifetime prevalence) (Kessler, Sonnega, Bromet, Hughes i Nelson za: Cox i in., 2004). Podkreśla się, że sam mechanizm psychopatologiczny wyjaśniający genezę tego syndromu nie jest do końca znany, gdyż mimo dość wysokiego wskaźnika epidemiologii zespołu PTSD, pojawienie się jego objawów po doznaniu przez osobę traumy (urazu psychicznego) z powodu uczestniczenia w traumatycznym wydarzeniu stanowi raczej wyjątek, a nie regułę (Yehuda i McFarlane za: Cox i in., 2004, s. 106). Nie wiadomo dlaczego tylko u mniejszości spośród ofiar traumatycznych zdarzeń wystąpią symptomy zespołu PTSD (Cox i in., 2004, tamże). Tak więc poznanie specyficznej roli pełnionej przez traumę w genezie zespołu stresu pourazowego osoby powinno być przedmiotem dalszych badań. Kwestia ta nie jest rozstrzygnięta.

Fobia

Pojęcie "fobia" pochodzi z języka greckiego. Jest używane w znaczeniu strachu, lęku lub przerażenia. Zgodnie z etymologicznymi przesłankami, specyficzne fobie definiuje się, dodając stosowny przedrostek, np. pyrofobia - chorobliwy lęk przed ogniem; nyktofobia - chorobliwy lęk przed nocą, ciemnością (Reber, 1985). Zwraca się uwagę na to, że fobia jest szczególną postacią lęku lub strachu cechującego się dużą siłą, mającego charakter dezadaptacyjny i trwały (nieprzemijający). W przypadku dzieci fobia może wystąpić w różnych okresach rozwoju (w niemowlęctwie, wieku przedszkolnym i później) (Marks za: House, 2002, s. 66). Bez zastosowania systematycznej terapii, silne fobie mogą ulegać utrwaleniu w psychice. Fobie mogą być częścią obrazu klinicznego zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych (ang. obsessive-compulsive disorder), zespołu stresu pourazowego (PTSD), specyficznych fobii i tzw. fobii społecznej, będącej odrębną kategorią diagnostyczną. Zgodnie z założeniami modelu trójczynnikowego Langa, strach, lęk i fobię w okresie dzieciństwa można utożsamiać z trzema niezależnymi psychicznymi i somatycznymi systemami reagowania: (1) poznawczym, (2) fizjologicznym, (3) behawioralnym (jawiącym się w formie łatwych do zaobserwowania zachowań). Odnosząc się do tego modelu, niektórzy badacze, np. King i in. udokumentowali naukowo różnorodne poznawcze (kognitywne) reakcje świadczące o strachu, lęku i fobii (obecność myśli i wyobrażeń świadczących o strachu, przerażeniu, lęku oraz zaniżonej ocenie siebie i swoich możliwości u dziecka) a także reakcje fizjologiczne (przyspieszone tętno, wyraźne zmiany w procesie oddychania) i reakcje będące łatwymi do zaobserwowania zachowaniami przestraszonego dziecka (np. chód na sztywnych nogach lub przyjmowanie sztywnej postawy, ssanie kciuka, uciekanie, unikanie kontaktu z ludźmi, innymi obiektami żywymi lub przedmiotami powodującymi fobię dziecięcą) (King i in., 1998, s. 297-298).

W DSM-IV pisze się o pięciu podtypach specyficznych fobii, związanych głównie z: (1) panicznym lękiem lub strachem wobec różnych zwierząt (ailurofobia - chorobliwy lęk, strach przed kotami; kynofobia - chorobliwy lęk, strach przed psami; ofidiofobia - chorobliwy lęk, strach przed wężami), (2) chroniczną obawą wobec różnych aspektów tzw. naturalnego środowiska życia (anemofobia - chorobliwy lęk, strach przed przeciągiem, wiatrem; akwafobia, hydrofobia - chorobliwy lęk, strach przed wodą i pływaniem; astrafobia - chorobliwy lęk, strach przed piorunami, burzami; ombrofobia - chorobliwy lęk, strach przed ulewnymi deszczami), (3) paraliżującym lękiem lub strachem spowodowanym widokiem krwi-zastrzykami-szczepieniami-wszelkimi uszkodzeniami ciała (hematofobia, belonefobia), (4) chronicznym lękiem lub strachem w obliczu znalezienia się przez daną osobę w będących dla niej źródłem niepokoju sytuacjach, okolicznościach (amaksofobia - chorobliwy lęk, strach przed pojazdami, podróżowaniem; katatrofobia - chorobliwy lęk, strach przed lustrami i ich zbiciem; cyberfobia - chorobliwy lęk, strach przed komputerami, technologią zdalną i cyfrową); gamofobia - chorobliwy lęk, strach przed małżeństwem, wstąpieniem w związek małżeński), (5) innymi niż powyższe czynnikami (Reber, 1985; House, 2002, s. 67).

Badacze uważają, że etiologia fobii dziecięcych jest złożona i obejmuje czynniki genetyczne, organiczne (wrodzone) i środowiskowe (por. King i in., 1998). Jeśli chodzi o rozpowszechnienie specyficznych fobii, to w latach 90. XX wieku podawano odsetki wynoszące od 2,4% do 9,1% w ogólnej populacji dzieci i nastolatków, średni procent wynosił zaś 5%. Do bardzo ciekawych wniosków można natomiast dojść w oparciu o przegląd badań epidemiologicznych autorstwa Costello i Angold. Według nich odsetek 5% ma zastosowanie w odniesieniu do dzieci z powszechnie diagnozowanymi zaburzeniami lękowymi takimi jak: nadlękliwość/zaburzenie polegające na wysokim poziomie lęku (opisane na początku tego artykułu), ogólne zaburzenie lękowe, lęk separacyjny, prosta lub specyficzna fobia. Natomiast inne, specyficzne zaburzenia lękowe, rzadziej diagnozowane, takie jak: fobia społeczna, agorafobia, zaburzenia objawiające się paniką, unikaniem, wycofaniem społecznym, zamykaniem się w sobie i izolowaniem się od innych, zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne osiągają wskaźnik rozpowszechnienia poniżej 2% (za: King i in., 1998, s. 298).

Fobia społeczna (syndrom lęku społecznego) polega na nadmiernej, patologicznej lękliwości rodzącej negatywne oczekiwanie związane z oceną sytuacji społecznych oraz oznaczającej unikanie uczestniczenia w sytuacjach społecznych (tj. chodzi, np. o unikanie towarzystwa innych ludzi, pomimo że nic danej osobie nie grozi z ich strony). Prowadzone na szeroką skalę w krajach zachodnich badania epidemiologiczne tego zjawiska pozwalają na przyjęcie nawet znacznie wyższego niż 2% wskaźnika rozpowszechnienia, mieszczącego się w przedziale od 7% do 13% zdiagnozowanych przypadków. Objawy fobii społecznej są możliwe do zaobserwowania we wczesnym okresie życia. Jest to zaburzenie mające charakter trwały i przewlekły. Powoduje ono poważne konsekwencje społeczne i psychiczne dla człowieka. Często fobia społeczna może również współwystępować z innymi zaburzeniami (Crome, Baillie, Slade i Ruscio, 2010).

Literatura

Cox, B.J., MacPherson, P.S.R, Enns, M.W., McWilliams, L.A. (2004). Neuroticism and self-criticism associated with posttraumatic stress disorder in a nationally representative sample. Behaviour Research & Therapy, 42, 105-114.
Crome, E., Baillie, A., Slade, T., Ruscio, A.M. (2010). Social phobia: further evidence of dimensional structure. Australian and New Zealand Journal of Psychiatry, 44, 1012-1020.
House, A.E. (2002). DSM-IV Diagnosis in The Schools. The Guilford Press.
King, N.J., Eleonora, G., Ollendick, T.H. (1998). Etiology of childhood phobias: current status of Rachman's three pathways theory. Behaviour Research & Therapy, 36, 297-309.

Reber, A.S. (1985). Dictionary of Psychology. The Penguin Books.