Psychopatia. Wybrane zagadnienia
Zachowanie antyspołeczne, zaburzenia osobowości, emocji i seksualności
PSYCHOPATIA. WYBRANE ZAGADNIENIA
Wprowadzenie
Psychopatia jest wielowymiarowym zaburzeniem osobowości charakteryzującym się szeregiem cech natury interpersonalnej, afektywnej i behawioralnej. Pomiar tego zaburzenia uwzględniał początkowo dwa główne czynniki:
- Czynnik stanowiący specyficzne objawy w sferze interpersonalnej i afektywnej (emocjonalnej, uczuciowej).
- Czynnik stanowiący dewiacyjne, odchylone od norm społecznych i obyczajowych zachowanie (Dolan, 2004).
- Arogancki, deceptywny (polegający na kłamaniu i oszukiwaniu) styl postępowania cechujący się nieszczerością, manipulacją, przeświadczeniem o własnej wielkości i omnipotencji.
- Defekty uczuciowości wyższej, brak współczucia dla innych, wyrzutów sumienia i skruchy, deficyt empatii, niezdolność do przyjęcia odpowiedzialności za skutki własnych działań.
- Objawy w sferze zachowania takie jak: impulsywność, nieodpowiedzialność i poszukiwanie wrażeń, doznań (Cooke i Michie za: Dolan, 2004).
Deficyty funkcjonowania społecznego
Psychopatia stanowi zaburzenie, którego szkodliwość społeczna jest znacząca. W książce pt. The Mask of Sanity („Maska Normalności, Zdrowia") Cleckley uznaje, że typowego psychopatę cechują: manipulacyjność, brak poczucia winy lub skruchy, patologiczne kłamanie oraz powierzchowny urok. Ponadto można go opisać jako defektora społecznych interakcji, ponieważ ma skłonność do wykorzystywania współpracy z innymi dla egoistycznych celów. Typowy psychopata jest też opisywany jako jednostka preferująca związki intymne bez zobowiązań i bez poczucia odpowiedzialności. Psychopata może być opisywany jako jednostka stosująca strategię krótkotrwałych związków z innymi, minimalizująca kwestię zobowiązań w związku oraz bagatelizująca kwestię zaangażowania w wychowanie swoich dzieci (Buss, Schmitt za: Seto, Khattar, Lalumiere, Quinsey, 1997).
Harris, Rice i Quinsey (za: Seto i in., 1997) twierdzą, że: „psychopatia może nie stanowić patologii, a cechy związane z psychopatią mogły mieć udział w Darwinowskim przystosowaniu do zmieniających się warunków”.
Jednym z możliwych wyjaśnień tego kontrowersyjnego sądu jest fakt, że cechy takie utrwalały się w populacji ludzkiej na zasadzie selekcji zależnej od częstości. To znaczy pewne cechy są wtedy korzystne dla społeczeństwa, kiedy jednostki, u których one występują, pojawiają się z pewną określoną częstością w społeczeństwie. Cechy te stają się niekorzystne wtedy, kiedy są bardziej pospolite (Seto i in., 1997 za: Gindrich, 2007).
Ważnym aspektem, który może okazać się pomocny w zrozumieniu społecznego podłoża psychopatii, jest - poza pełnieniem roli tzw. "defektora" - również współpraca z innymi. Zdolność do kooperacji jest silnie aprobowaną strategią w społecznych interakcjach. Niezdolność do współpracy, będąc czymś szkodliwym, jest w małej grupie karana przez pozostałych jej członków. Jest zatem prawdopodobne, że w przypadku braku kooperacji defektora będziemy mieli do czynienia z negatywną selekcją. Jednak defektor, niezależnie od niej, może nadal dobrze sobie radzić. Stosując Darwinowskie strategie przystosowawcze, szybko przemieszcza się on z miejsca na miejsce, jest trudny do wykrycia, wchodzi w niewiele interakcji. Trzeba też podkreślić, że nie jest kimś powszechnie spotykanym (Seto i in., 1997 za: Gindrich, 2007).
Decepcja (oszukiwanie, kłamanie) i seksualność
Psychopaci posługują się, tzw. decepcją w relacjach społecznych, ale istota i zakres kłamania, oszukiwania nie zostały dostatecznie zbadane. Wybór kandydatki na żonę, jest tym obszarem, w którym wykorzystanie decepcji (oszukiwania, kłamania) może być korzystne. Istnieje wiele podobieństw w stosowanych kryteriach selekcji kandydatki na małżonkę przez mężczyzn i kandydata na małżonka przez kobiety, ale z powodu różnic w kontekście zdolności do reprodukcji, mężczyźni kładą większy nacisk na zdrowie i młodość, wskazując na płodność kobiet, podczas gdy kobiety kładą większy nacisk na pozycję społeczną i zasoby mężczyzn, nie tylko materialne, ale także intelektualne, podkreślając zdolność mężczyzny do zapewnienia finansowego wsparcia dzieciom. Znając typowe preferencje kobiet, mężczyźni psychopatyczni zabiegający o kobietę mogą udawać, że są bardziej zaradni, godni zaufania, szczerzy i uczciwi niż naprawdę ma to miejsce (tj. „interseksualna decepcja”). Mogą też być intraseksualnie deceptywni przez pokazywanie się jako bardziej seksualnie aktywni w związkach przypadkowych i sprawianie wrażenia, że są bardziej atrakcyjni. Poza seksualną i nieseksualną decepcją, psychopaci cechują się krótkimi, niestabilnymi relacjami seksualnymi, zgodnymi ze strategią krótkotrwałych związków. Jednak opublikowano tylko kilka badań dotyczących siły zależności między psychopatią a taką strategią. Wyjątek stanowią badania Robinsa, który stwierdził, że mężczyźni psychopatyczni mieli skłonność do:
- Wyboru na żony młodszych od siebie kobiet.
- Większej seksualnej aktywności w związkach przypadkowych, pozamałżeńskich.
- Niewierności i zdrady (Robins za: Seto i in., 1997).
Reasumując, można powiedzieć, że psychopatia stanowi poważne zagrożenie społeczne. Natomiast w życiu seksualnym i intymnym jednostek psychopatycznych dominuje podejście instrumentalne, egocentryczne, polegające na bezwzględnym wykorzystywaniu, oszukiwaniu innych ludzi, budowaniu relacji intymnych opartych na fałszu i manipulacji (tzw. fałszywy self).
Literatura
Dolan, M. (2004). Psychopathic personality in young people. Advances in Psychiatric Treatment, 10, 466-473.
Gindrich, P. (2007). Psychospołeczne komponenty nieprzystosowania. Wybrane zagadnienia. Wyd. UMCS.
Seto, M.C., Khattar, N.A, Lalumiere, M.L., Quinsey, V.L. (1997). Deception and sexual strategy in psychopathy. Personality and Individual Differences, 22, 301–307.
Vien, A., Beech, A.R. (2006). Psychopathy: theory, measurement, and treatment. Trauma, Violence, & Abuse, 7, 155-174.
Elsevier Science Ltd ©