Zawiść a nieprzystosowanie

Zachowanie antyspołeczne, zaburzenia osobowości, emocji i seksualności

ZAWIŚĆ A ZŁE PRZYSTOWANIE

Wprowadzenie

Zawiść zawsze pełniła ważną rolę w społeczeństwie, będąc nie tylko emocją, ale i zachowaniem społecznym. W dantejskim "Piekle" zawiść stanowi jeden spośród siedmiu grzechów głównych. Pomimo że może ona być postrzegana jako coś pożądanego, będącego siłą motywacyjną do osiągania własnych celów, to łączy się się także z ujemnymi skutkami: wrogością, niższością, poczuciem winy oraz złością, gniewem. Zawiść może też wiązać się z bardziej poważnymi przejawami nieprzystosowania, lękiem i depresją, zaburzeniami osobowości oraz zachowaniami przestępczymi, jak np. dokonaniem podpalenia, wandalizmem, napaścią a nawet morderstwem. Jednakże jest wciąż za mało systematycznych badań i koncepcji teoretycznych dotyczących indywidualnych różnic w zakresie zawiści (Gold, 1996 za: Gindrich, 2007).

Kwestie terminologiczne

Powszechne błędne wyobrażenie lub pospolity mit polega na tym, że zawiść uznaje się za synonim chciwości, żądzy lub usilnego pragnienia przez jedną osobę czegoś, czego nie ma, a co ma ktoś, kogo zna. De facto, zawiść pociąga za sobą bodziec do czynienia szkód, co nie jest obecne w przypadku chciwości. Słowo "zawiść" pochodzi z łacińskiego invidere, co znaczy patrzeć z nienawiścią na kogoś. Klein pisał, np. że zawiść ma na celu uczynienie szkody lub doprowadzenie do zguby kogoś. Zawistną osobę jako kogoś, kto nienawidzi, jak inni się cieszą, i kto jest złośliwym szkodnikiem, chcącym ranić innych. Zawiść jest zwykle doświadczana przez uczucie niższości, usilne pragnienie czegoś lub złą wolę wobec osoby, która jest podmiotem zawiści. Zawiść definiowana jest jako: "odczuwanie antagonizmu wobec kogoś z powodu czegoś dobrego, wartościowego z czego ten ktoś jest zadowolony, ale czego się samemu nie ma". (Webster's Encyclopedic Dictionary). Według innego słownika zawiść to: "uczucie, które się ma wobec kogoś, wtedy, kiedy chce się mieć cechy osobowości lub jakieś rzeczy materialne, które ma podmiot zawiści, czyli ta druga osoba". (Longman Dictionary of Contemporary English, 1987).

Zawiść wydaje się czymś uniwersalnym. Większość kultur na naszym globie operuje terminami służącymi do określenia zawiści i wyrażeniami, które odnoszą się do zawistnego zachowania. W wielu językach istnieje określenie "niech się dobrze nosi" - jest wyrażane wobec tych, którzy kupili nowy artykuł z branży odzieżowej. Cohen uznaje, że wyrażanie to oznacza sposób, za pomocą którego ochrania się osobę przed złem. Zło to pochodzi od zawistnej osoby (Gold, 1996 za: Gindrich, 2007).
Poza uczuciem chciwości, zazdrość stanowi drugą emocję, którą często myli się z zawiścią. Zazdrość, czyli "zielonooki potwór", jest uczuciem dużo bardziej złożonym i silniej doświadczanym niż zawiść. Gold, podobnie jak inni badacze, np. Buunk, de Silva, wyraźnie odróżniają zazdrość od zawiści. Zazdrość odzwierciedla chęć, życzenie zatrzymania kogoś oraz lęk przed utratą czegoś, co ktoś ma, co jest postrzegane jako zagrażanie przez drugą osobę. Zawiść (ang. envy) jest stanem emocjonalnym, głównie polegającym na cierpieniu, poczuciu braku oraz niezaspokojonym pragnieniu zdobycia pożądanego obiektu. Natomiast zazdrość (ang. jealousy) rodzi u osoby zazdrosnej poczucie lęku, strachu lub nawet smutku z powodu utraty ukochanego, upragnionego obiektu (podmiotu). Związek między posiadaniem a osobą zawistną vs osobą zazdrosną jest odmienny pod względem jakościowym. Osoba zawistna odczuwa brak czegoś (kogoś) lub przynajmniej jest przekonana, że nie ma danego obiektu (przedmiotu lub podmiotu), podczas gdy osoba zazdrosna posiada lub przynajmniej wierzy w to, że ma dany obiekt i obawia się go stracić (Ben-Ze'ev, Parrot i Smith, Silver i Sabini; Smith i Kim za: Quintanilla i Jensen de Lopez, 2013, s. 78). Tak więc te dwie emocje są związane z posiadaniem upragnionych obiektów, ale różnice między nimi polegają na tym, że podczas gdy zawistnika można postrzegać jako osobę, która odczuwa cierpienie, ból psychiczny, niezadowolenie lub ma poczucie niższości z powodu braku czegoś, co ma inny człowiek, osoba zazdrosna może być widziana jako ofiara, która traci coś, co już miała (np. jakąś rzecz lub osobę). Mimo wyraźnych podstaw do różnicowania obu terminów, możliwe jest ich współwystępowanie w sytuacjach społecznych. Przykład: Peter i Cindy chodzą na kurs tanga ze swoim dobrym kumplem Samem, który jest świetnym tancerzem. Peter może być zazdrosny (ang. jealous) o Sama, ponieważ świetnie tańczy, co z kolei sprawia, że dziewczynę Petera - Cindy, Sam zaczyna pociągać seksualnie. Co więcej, Peter może odczuwać zawiść z powodu wyjątkowych zdolności tanecznych Sama. Logicznie rzecz biorąc, Peter jest zawistny (ang. envious) z powodu zdolności tanecznych Sama, ponieważ zwracają one większą uwagę Cindy, a zmniejszają jej uwagę dla osoby Petera (tamże).

Ben-Ze'ev uznaje, że termin "zazdrość" jest powszechnie używany w szerszym kontekście do określenia jego prawdziwego znaczenia albo zawiści. Natomiast zawiść jest rzadko stosowanym terminem w znaczeniu zazdrości (Gold za: Gindrich, 2007). Z perspektywy społeczno-kulturowej, można dostrzec chaos pojęciowy odnośnie emocji towarzyszących zazdrości i zawiści, przy czym termin "zawiść" jest dość łatwo zastępowany przez "zazdrość", co ma związek z kontekstami moralnymi rozumienia tego ostatniego pojęcia. Bycie zazdrosnym (jealous) zdaje się być bardziej społecznie akceptowane niż bycie zawistnym (envious). Niektóre systemy prawne w świecie zachodnich demokracji przewidują nawet bardziej surowe sankcje i kary za przestępstwo popełnione na skutek zawiści niż za zbrodnię popełnioną w wyniku zazdrości. Tym niemniej, badania wskazują na to, że zawiść i zazdrość mają różne komponenty afektywne. W przypadku zazdrości są to strach przed utratą kogoś, czegoś; przekonanie o słuszności swojego postępowania, gniew, złość z powodu nielojalności i braku poczucia bezpieczeństwa. W przypadku zawiści zaś to poczucie nieustającego dążenia do posiadania tego, co ma ta druga osoba, co jest znane jako poczucie niższości lub zła wola (Maijala, Munnukka i Nikkonen; Parrot i Smith; Smith i Kim za: Quintanilla i Jensen de Lopez, 2013, s. 79).

Typologia zawiści

Najbardziej znana typologia pozwala wyróżnić dwie formy zawiści:

Zawiść niedestruktywną, "łagodną".
Zawiść destruktywną.

Zawiść niedestruktywna (ang. benign envy) wiąże się w pewnym sensie z dobrodusznością. Odnosi się do formy empatii, dzięki której człowiek zawistny rozpoznaje potrzebę jakby znalezienia się w sytuacji drugiej, innej osoby (in another person's shoes). Osoba doświadczająca zawiści niedestruktywnej może nawet w sposób otwarty wyrazić swoje emocje zawiści lub zazdrości wobec innej osoby. Takie poczucie zawiści niesie ze sobą i przywołuje na myśl pochwałę lub pochlebstwo. Foster dodaje, że taka zawiść jest przejawem podziwu dla jakichś zdolności lub rzeczy materialnych, które ma inna osoba, nie pociąga ona za sobą niezadowolenia ani cierpienia, bólu osoby zawistnej czy zazdrosnej, mając na uwadze szczęście, czy też dobrą karmę jaką cieszą się inni ludzie (Foster, Silver i Sabini za: Quintanilla i Jensen de Lopez, 2013, s. 79). Niektórzy badacze twierdzą, że nie jest to prawdziwa zawiść.

Zawiść destruktywna (ang. hostile envy) wiąże się z sytuacją, w której osoba zawistna przejawia wrogie nastawienie wobec innych i pragnie, aby osobie, której zazdrości, przestało się w życiu dobrze wieść, aby szczęście ją opuściło. Interesującym wątkiem w tej dyskusji jest to, że zawiść to nie tylko pragnienie, by zdobyć rzecz, obiekt, który posiada ta druga osoba, ale także dążenie czy też nieodparta chęć zniszczenia tej rzeczy lub tego obiektu, tak aby ta druga osoba nie cieszyła się już tą rzeczą. Sama świadomość tego, że człowiek, któremu się zazdrości, utracił swoje dobra materialne lub, że uległy one zniszczeniu sprawia, że osoba zawistna cieszy się z tego. Opisana radość z nieszczęścia innych znajduje też odzwierciedlenie w kulturze zachodniej, zwłaszcza w słownictwie. Chodzi tutaj o takie słowa jak zapożyczone z języka niemieckiego słowo Schadenfreude i pochodzący z duńskiego wyraz skadefryd. Jednak w kręgach psychologów i socjologów zakłada się, że pojęcie Schadenfreude powinno się odróżniać od pojęcia zawiści. Zawiść oznacza negatywne uczucia (np. cierpienie psychiczne, niezadowolenie z powodu czyjegoś sukcesu). Natomiast Schadenfreude łączy się z pozytywnymi uczuciami, mianowicie, z radością odczuwaną z powodu czyjegoś nieszczęścia. Ponadto można założyć, że brak pojęcia Schadenfreude w niektórych językach może sugerować, że termin ten nie opisuje dodatkowej emocji dopełniającej obraz znaczeniowy zawiści, ale jedynie doświadczenie, które może być jej skutkiem lub jakimś jej elementem w kontekście indywidualnego przeżycia osoby. Jednak radość i szczęście osoby zawistnej z powodu szkody, straty, niedoli doznanej przez innych ludzi można uznać za pewien aspekt zawiści. Na przykład średniowieczny, hiszpański filozof Baltasar Gracian uznawał radość z nieszczęścia, jakie spotkało innych ludzi, za część obszaru znaczeniowego pojęcia zawiści, mimo że w języku hiszpańskim nie istnieje taki wyraz jak niemieckie słowo Schadenfreude (Quintanilla i Jensen de Lopez, 2013, s. 80).

Przegląd badań nad zawiścią

Zwraca się uwagę na to, że badania dotyczące zawiści miały charakter wycinkowy. Na przykład w badaniach Parrotta i Smitha, Saloveya i Rodina wykorzystywano opisy w celu określenia zawiści jako emocji, a nie różnicowania nasilenia zawiści jako cechy osobowości. Belk opracował ośmioitemową podskalę "zawiść". Jednak jej głównym celem był pomiar jednego z trzech komponentów materializmu, a nie pomiar samej zawiści. Osiem itemów nie wystarcza do uchwycenia pełnego zakresu pojęciowego zawiści ani zawistnej osobowości. Co więcej, podskala po prostu oszacowuje komponenty usilnego pragnienia i złości w zawiści, nie wyjaśniając genezy uczucia złej woli wobec osoby, która jest podmiotem zawiści. Uczucie to jest podstawą doświadczania zawiści (Gold za: Gindrich, 2007).

Wyniki badań przeprowadzonych przez Golda wykazały, że zawiść może być oszacowywana w sposób rzetelny i trafny oraz, że jest powiązana z wrogością, złością, zazdrością i psychopatologią (z depresją i lękiem). Ponadto pozwoliły na stwierdzenie, że nieprzystosowanie może stanowić rdzeń zawistnej osobowości. Gold zwraca uwagę na to, że należy prowadzić więcej badań na temat związku między zawiścią a narcyzmem, nie wszystko bowiem wiemy o jego genezie. Pomimo że niektóre koncepcje zaburzeń osobowości uznają wielką pewność siebie narcyzów za prawdziwe wyrażenie ich własnego wizerunku, to inne sugerują, że nadmierna pewność siebie stanowi sposób obrony przed, de facto, niskim mniemaniem o sobie, czyli faktycznie przed niską samooceną osób narcystycznych. Jest więc oczywiste, że przyszłe badania związku między zawiścią i narcyzmem powinny pokazać zależność między tym drugim wymiarem narcyzmu i zawiści, mając na względzie brak związku między zawiścią, a pierwszą dymensją w badaniach Golda. Błędnie jest postrzeganie zawiści jako typu dysfunkcjonalnej osobowości. Słabo nasilona zawiść może być funkcjonalna, ponieważ motywuje do podjęcia wysiłku, by osiągnąć cel, np. może być korzystna dla mężczyzn w wieku wczesnej dorosłości, gdyż zwiększa ich determinację w kontekście zdobycia władzy lub atrakcyjnej partnerki.

Interesującym kierunkiem w przyszłych badaniach nad zawiścią byłoby określenie, czy jednostki cechujące się wysokim stopniem zawiści są bardziej efektywne społecznie w zakresie np. uzyskiwania ocen szkolnych, wysokich zarobków i stopnia popularności niż jednostki mniej zawistne. Badania wskazują, że zawiść może łączyć się z nieprzystosowaniem i psychopatologią, ale ważnym faktem jest to, że przynosząc pewne korzyści, jest uznawana za wciąż pożądaną cechę osobowości (Gold, 1996 za: Gindrich, 2007).

Ważne jest także określenie miejsca zawiści na modelu osobowości Wielkiej Piątki mającym takie wymiary jak: depresja, lęk, fobia, dolegliwości somatyczne, wymiar obsesyjno-kompulsywny. Obsesyjność osoby zawistnej może sprawić, że zawiść będzie powiązana z neurotyzmem. Znaczenie, jakie przypisuje się społecznym celom i wizerunkowi osoby zawistnej, sugerowałoby tendencję do ekstrawersji oraz konserwatyzmu w zakresie wymiaru otwartości, ponieważ osoba zawistna prawdopodobnie dokonuje internalizacji wagi powszechnie docenianych nagród i środków materialnych. Związek, jaki stwierdził Gold, między zawiścią, a wrogością i złością wskazuje na predyspozycję do bezwzględności. W pewien sposób, ironicznie rzecz ujmując, osoba zawistna będzie prawdopodobnie ujawniać sumienność, jednak jawne skłonności altruistyczne nie będą wyrazem troski o innych, ale raczej mechanizmem sterującym własnym image, który służy maskowaniu jej zawiści (Gold, 1996 za: Gindrich, 2007).

Literatura

Gold, B.T. (1996). Enviousness and its relationship to maladjustment and psychopathology. Personality and Individual Differences , 21, 311-321.
Longman Dictionary of Contemporary English. 1987.
Buunk, B. P. (1997). Personality, birth order and attachment styles as related to various types of jealousy. Personality and Individual Differences, 23, 997-1006.
de Silva, P. (1997). Invited essay. Jealousy in couple relationships: nature, assessment and therapy. Behaviour Research and Therapy, 35, 973-985.
Quintanilla, L., Jensen de Lopez, K. (2013). The niche of envy: conceptualization, coping strategies, and the ontogenesis of envy in cultural psychology. Culture & Psychology, 19, 76-94.